![\"\"](\"https:\/\/research.sharqforum.org\/wp-content\/uploads\/2018\/02\/Muhanad-Seloom-150x150.png\" "\\"\\"")
Muhanad Seloom<\/a> <\/i> 12 Kas\u0131m 2016<\/span><\/h6><\/div><\/div><\/div><\/div><\/div><\/div><\/div><\/div><\/div><\/div><\/div>Uzman G\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc<\/a> \/ \/ Devlet & Devlet-D\u0131\u015f\u0131 Akt\u00f6rler<\/a><\/h6><\/div><\/div><\/div><\/div><\/div><\/div><\/div><\/div><\/div><\/div><\/div>\u00d6zet<\/span><\/strong>: Bu \u00e7al\u0131\u015fma, I\u015e\u0130D\u2019in Irak\u2019ta i\u015fgal etti\u011fi son \u015fehir olan Musul\u2019dan \u00e7\u0131kar\u0131lmas\u0131n\u0131n siyasi ve etnik-mezhepsel sonu\u00e7lar\u0131n\u0131 incelemektedir. \u00c7arp\u0131c\u0131 benzerlikler olsa da I\u015e\u0130D\u2019den sonra Irak, I\u015e\u0130D\u2019den \u00f6nce oldu\u011fuyla ayn\u0131 olamayacakt\u0131r. Irak\u2019taki etnik ve dini gruplar\u0131 art\u0131k her zamankinden daha \u00e7ok b\u00f6l\u00fcnm\u00fc\u015f haldedir. I\u015e\u0130D\u2019in sivillere kar\u015f\u0131 i\u015fledi\u011fi zalimane ve mezhepsel su\u00e7lar Irak\u2019\u0131n \u00e7ok etnikli ve dinsel sosyal dokusunda derin yaralar b\u0131rakm\u0131\u015ft\u0131r. Irak\u2019\u0131 par\u00e7alanman\u0131n e\u015fi\u011finden kurtarmak ve kom\u015fusu Suriye\u2019dekine benzer bir i\u00e7 sava\u015f olas\u0131l\u0131\u011f\u0131ndan uzakla\u015ft\u0131rmak i\u00e7in yeni bir sosyal s\u00f6zle\u015fme gereklidir. Zehirleyici etnik-mezhepsel \u00e7at\u0131\u015fmalarla dolu sorunlu bir b\u00f6lgede, bir \u00e7e\u015fit adem-i merkeziyet\u00e7i bir y\u00f6netim Irak\u2019\u0131 bir arada tutan bir ba\u011f olabilir. Irak, Orta Do\u011fu\u2019nun de\u011fi\u015fken ko\u015fullar\u0131n\u0131n merkezinde, \u00e7e\u015fitli g\u00fc\u00e7lerin b\u00f6lgenin do\u011fal kaynaklar\u0131n\u0131 ve jeopolitik etkisini kontrol etmek ve nihayetinde b\u00f6lgenin haritas\u0131n\u0131 yeniden \u00e7izmek i\u00e7in birbiriyle rekabet etti\u011fi bir b\u00f6lgede yer almaktad\u0131r.[1]<\/a><\/span><\/p>\n<\/div><\/div><\/div><\/div><\/div><\/div>Musul\u2019un yeniden ele ge\u00e7irilmesi, I\u015e\u0130D\u2019in Irak\u2019ta bozguna u\u011frat\u0131ld\u0131\u011f\u0131 anlam\u0131na m\u0131 gelir? Ninova eyaletinin ba\u015fkenti Musul, 2014 y\u0131l\u0131 Haziran ay\u0131 ba\u015flar\u0131nda s\u00f6zde Irak ve \u015eam \u0130slam Devleti (I\u015e\u0130D) taraf\u0131ndan ele ge\u00e7irilen ilk kent idi. Musul ayn\u0131 zamanda bug\u00fcn de Irak\u2019ta I\u015e\u0130D\u2019in kontrol\u00fcnde olan son \u015fehirdir. Irak\u2019\u0131n \u0130slamc\u0131 a\u015f\u0131r\u0131 gruplar\u0131 askeri olarak yenme konusunda deneyime sahiptir. Irakl\u0131lar 2007-2009 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda, yerel S\u00fcnni a\u015firet g\u00fc\u00e7leri \u201cSahve\u201dnin (Arap\u00e7a \u201cUyan\u0131\u015f\u201d) yard\u0131m\u0131 ve ABD\u2019nin y\u00f6nlendirdi\u011fi koalisyon g\u00fc\u00e7lerinin do\u011frudan deste\u011fi ile El Kaide\u2019yi ve Irak \u0130slam Devleti\u2019ni yenebilmi\u015flerdir.[2]<\/a> Ancak bu a\u015f\u0131r\u0131 gruplar\u0131n yenilgisi uzun s\u00fcrmemi\u015ftir. Irak, 2011 kadar erken bir zamanda bu a\u015f\u0131r\u0131 gruplar\u0131n yeniden canlanmas\u0131na tan\u0131k olmu\u015ftur. Analistler,[3]<\/a> Irak h\u00fck\u00fcmetini, Sahve g\u00fc\u00e7lerini k\u00f6t\u00fc y\u00f6netmesi ve El Kaide ve Irak \u0130slam Devleti sonras\u0131 istikrar sa\u011flamaya y\u00f6nelik politikalar\u0131n\u0131n zay\u0131f olmas\u0131 nedeniyle bu a\u015f\u0131r\u0131 gruplara kar\u015f\u0131 elde edilen askeri zaferleri bo\u015fa harcamakla sorumlu tutmaktad\u0131r.<\/p>\nNinova\u2019n\u0131n kurtar\u0131lmas\u0131n\u0131n siyasi sonu\u00e7lar\u0131 Irak\u2019\u0131n gelece\u011fi a\u00e7\u0131s\u0131ndan I\u015e\u0130D\u2019in askeri yenilgiye u\u011frat\u0131lmas\u0131ndan \u00e7ok daha anlaml\u0131 say\u0131l\u0131r. Ninova, I\u015e\u0130D\u2019den sonra Irak\u2019\u0131n nas\u0131l y\u00f6netilece\u011fi konusundaki fikir \u00e7at\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n ya\u015fand\u0131\u011f\u0131 yerdir. Ayn\u0131 zamanda siyasal ve k\u00fclt\u00fcrel tarih zenginli\u011fi ile bir \u0130slami simgedir. Ninova b\u00f6lgesinin ba\u015fkenti olan Musul, Orta Do\u011fu\u2019ya bir zamanlar egemen olan b\u00fcy\u00fck imparatorluklar\u0131n hem co\u011frafi hem de tarihsel[4]<\/a> kav\u015fa\u011f\u0131nda yer al\u0131r. Irakl\u0131 siyaset\u00e7iler 1923-1924 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda B\u00fcy\u00fck Britanya\u2019dan ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131klar\u0131n\u0131 talep ettiklerinde, Musul Irak\u2019taki manda y\u00f6netimlerini uzatmalar\u0131 kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131nda Britanya\u2019n\u0131n sundu\u011fu pazarl\u0131k kozu olmu\u015ftur. Irakl\u0131 politikac\u0131lar daha sonra Musul\u2019u elde tutmak ve T\u00fcrkiye\u2019ye\/Osmanl\u0131lara kaybetmek aras\u0131nda bir se\u00e7im yapmak zorunda kalm\u0131\u015flard\u0131r.[5]<\/a> Musul\u2019u kaybetmek yaln\u0131zca Irak\u2019\u0131n topraklar\u0131n\u0131n k\u00fc\u00e7\u00fclmesine neden olmayacak, ayn\u0131 zamanda etnik-mezhepsel dengesini de bozacakt\u0131.[6]<\/a> Musul bug\u00fcn kendini bir kez daha Irak\u2019\u0131 bat\u0131rabilecek ya da kurtarabilecek bir konumda bulmu\u015ftur.<\/p>\nMusul\u2019un kurtulu\u015funa kimin d\u00e2hil olaca\u011f\u0131na ili\u015fkin tart\u0131\u015fmalar sadece toprak ele ge\u00e7irmekle ilgili de\u011fil, ayn\u0131 zamanda siyasi etki ile de alakal\u0131d\u0131r. S\u00fcnni Araplar, \u015eiiler, K\u00fcrtler, T\u00fcrkmenler, Ezidiler ve Irakl\u0131 di\u011fer gruplar, birlikte ya\u015faman\u0131n m\u00fcmk\u00fcn oldu\u011fu bir y\u00f6netim bi\u00e7imi konusunda hen\u00fcz anla\u015famam\u0131\u015flard\u0131r. Bunun yan\u0131nda uluslararas\u0131 toplum ve b\u00f6lgesel g\u00fc\u00e7lerin de Irak\u2019\u0131n siyasi gelece\u011fini \u015fekillendirmede bir rol oynamas\u0131 beklenmektedir.<\/p>\n
Musul\u2019u geri almak i\u00e7in \u00e7ok y\u00f6nl\u00fc taarruzun ba\u015flamas\u0131ndan bir hafta sonra g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr ki I\u015e\u0130D sava\u015fmadan kentten \u00e7ekilme niyetinde de\u011fildir.[7]<\/a> 21 Ekim 2016 Cuma g\u00fcn\u00fcn\u00fcn ilk saatlerinde, K\u00fcrt Pe\u015fmerge sava\u015f\u00e7\u0131lar\u0131, Uluslararas\u0131 Koalisyon\u2019un sava\u015f u\u00e7aklar\u0131 ve farkl\u0131 yerel \u015eii milisler, Kerk\u00fck\u2019e y\u00f6nelik bir I\u015e\u0130D sald\u0131r\u0131s\u0131n\u0131 geri p\u00fcsk\u00fcrtmeye \u00e7a\u011fr\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.[8]<\/a> Yakla\u015f\u0131k 50 I\u015e\u0130D sava\u015f\u00e7\u0131s\u0131, \u00f6nemli \u00f6l\u00e7\u00fcde g\u00fcvenlik merkezleri ve altyap\u0131 binalar\u0131 olmak \u00fczere kentin farkl\u0131 b\u00f6lgelerinde sald\u0131r\u0131lar ba\u015flatabilmi\u015ftir. 23 Ekim 2016 Pazar g\u00fcn\u00fc ise I\u015e\u0130D\u2019in elinden k\u0131sa bir s\u00fcre \u00f6nce kurtar\u0131lan Enbar ve Selahaddin kentlerinde de ustal\u0131kla benzer sald\u0131r\u0131larda bulunulmu\u015ftur. Baz\u0131 analist ve yorumcular bu sald\u0131r\u0131lar\u0131, I\u015e\u0130D\u2019in dikkatleri Musul \u00e7evresinden ve kay\u0131plar\u0131ndan uzakla\u015ft\u0131rma te\u015febb\u00fcs\u00fc olarak yorumlam\u0131\u015ft\u0131r.[9]<\/a> Bu ayn\u0131 zamanda I\u015e\u0130D\u2019in yeralt\u0131na \u00e7ekilme niyetini oldu\u011funun ilk i\u015faretleri de olabilir. Anbar, Selahaddin ve Kerk\u00fck\u2019te yak\u0131n zamanda ger\u00e7ekle\u015fen I\u015e\u0130D sald\u0131r\u0131lar\u0131 sadece Irak g\u00fcvenlik g\u00fc\u00e7lerini de\u011fil ayn\u0131 zamanda S\u00fcnni a\u015firet sava\u015f\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n evlerini de hedef alm\u0131\u015ft\u0131r. I\u015e\u0130D\u2019in Irak\u2019\u0131n her taraf\u0131nda, organize su\u00e7lara kar\u015f\u0131 teknikler kullan\u0131larak \u00fcstesinden gelinmesi gereken, kayda de\u011fer bir uyuyan h\u00fccre a\u011f\u0131 bulunmaktad\u0131r. Michael Knights \u015funu iddia etmektedir:<\/p>\n\u201cI\u015e\u0130D Musul\u2019da her yenildi\u011finde, mafya tipi bir a\u011f olarak yeniden ortaya \u00e7\u0131kmaktad\u0131r. Mali kaynaklar\u0131, alt\u0131n piyasas\u0131n\u0131 ya da cep telefonu operat\u00f6rleri veya kentin emlak sekt\u00f6r\u00fcn\u00fc y\u00f6neten ki\u015filere suikast d\u00fczenlemekte ve onlara g\u00f6zda\u011f\u0131 vermekte ve b\u00f6ylece yava\u015f yava\u015f para ve n\u00fcfuz toplad\u0131ktan sonra da \u00f6nceki halinden daha g\u00fc\u00e7l\u00fc bir \u015fekilde geri d\u00f6nmektedir. Musul\u2019da ihtiya\u00e7 duydu\u011fumuz \u015fey uluslararas\u0131 istihbarat ve polis g\u00fc\u00e7lerince desteklenen organize su\u00e7 kar\u015f\u0131t\u0131 operasyonlard\u0131r. I\u015e\u0130D\u2019in kentte tamamen yok edilmesi i\u00e7in mafya tipi su\u00e7 a\u011f\u0131n\u0131 ortadan kald\u0131racak Irakl\u0131lara yard\u0131m etmeliyiz. Bunu yaparsak, I\u015e\u0130D\u2019in Musul\u2019da yeniden canlanmas\u0131na ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz bir bi\u00e7imde yol a\u00e7an zinciri k\u0131rm\u0131\u015f oluruz.\u201d[10]<\/a><\/p>\nAncak Irak, \u00fclkedeki I\u015e\u0130D a\u011flar\u0131n\u0131 yok etmeye y\u00f6nelik bu t\u00fcr tekniklere ba\u015fvurmak i\u00e7in kurumsal kapasiteden ve siyasi iradeden yoksundur. Etkin polis g\u00fc\u00e7leri ter\u00f6rle m\u00fccadelenin temel bile\u015fenleridir.[11]<\/a> Uluslararas\u0131 organize su\u00e7 ve ter\u00f6rizm aras\u0131ndaki \u00e7izgiler mu\u011flakt\u0131r.[12]<\/a> Makarenko, T. (2010)[13]<\/a>, So\u011fuk Sava\u015f sona erdi\u011finden beri organize su\u00e7 eylemlerinin d\u00fcnya \u00e7ap\u0131nda ter\u00f6r gruplar\u0131 i\u00e7in temel gelir kayna\u011f\u0131 oldu\u011funu belirtmektedir. Irak \u0130slam Devleti ve akabinde I\u015e\u0130D Irak\u2019taki organize su\u00e7 eylemlerine yabanc\u0131 de\u011fildir. Petrol ka\u00e7ak\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131, fidye i\u00e7in adam ka\u00e7\u0131rma ve kara para aklama I\u015e\u0130D\u2019in Irak\u2019\u0131n i\u00e7inde ve d\u0131\u015f\u0131nda ter\u00f6r eylemlerini finanse etmek i\u00e7in ba\u015fvurdu\u011fu ana gelir kaynaklar\u0131 aras\u0131nda yer almaktad\u0131r.[14]<\/a> Irak, ter\u00f6rle m\u00fccadelede organize su\u00e7a kar\u015f\u0131 tekniklerin uygulanmas\u0131nda kesinlikle uluslararas\u0131 deste\u011fe ba\u011fl\u0131 olacakt\u0131r.<\/p>\nMusul\u2019u Geri Almak<\/strong><\/span><\/p>\nTikrit, Baiji, Felluce ve Ramadi, I\u015e\u0130D\u2019den yak\u0131n zaman \u00f6nce kurtar\u0131lan Selahaddin ve Anbar eyaletindeki \u00f6nemli \u015fehirler aras\u0131ndad\u0131r. Bu \u015fehirler \u015fu anda nispeten daha g\u00fcvenlidir. Ancak istikrarl\u0131 olmaktan uzakt\u0131rlar. Hen\u00fcz kentlerine d\u00f6nmemi\u015f binlerce m\u00fclteci ve yerlerinden edilmi\u015f ki\u015filer bulunmaktad\u0131r. Kurtulu\u015fundan sonra bu kentleri kimin kontrol edece\u011fi konusundaki siyasi tart\u0131\u015fmalar, kara may\u0131nlar\u0131 ve \u015eii militanlar\u0131n suiistimalleri, bu kentlerin yerlerinden edilmi\u015f sakinlerinin evlerine d\u00f6nmelerini engelleyen \u00f6nemli konular aras\u0131ndad\u0131r.<\/p>\n
Musul\u2019un kurtar\u0131lmas\u0131 operasyonuna kimin kat\u0131laca\u011f\u0131n\u0131 belirlemeye y\u00f6nelik aylar s\u00fcren hararetli siyasi tart\u0131\u015fmalardan sonra, kenti I\u015e\u0130D\u2019den geri alma sald\u0131r\u0131s\u0131 ba\u015flad\u0131. Ancak, ordu komutanlar\u0131 ve siyasi liderler I\u015e\u0130D\u2019e kar\u015f\u0131 s\u00fcratli bir zafer beklememektedir.[15]<\/a> Sahadaki birliklerin komutanlar\u0131na g\u00f6re, Musul sava\u015f\u0131 \u00fc\u00e7 ay kadar s\u00fcrebilir. G\u00fcvenlik g\u00fc\u00e7lerinin bahsetti\u011fi zorluklar, Musul\u2019a giden ana yollara I\u015e\u0130D taraf\u0131ndan yerle\u015ftirilen binlerce kara may\u0131n\u0131, evlerdeki bubi tuzaklar\u0131, I\u015e\u0130D militanlar\u0131n\u0131n kar\u015f\u0131 pusu kurarak sald\u0131rmak i\u00e7in haz\u0131rlad\u0131\u011f\u0131 t\u00fcneller ve I\u015e\u0130D\u2019in sivilleri canl\u0131 kalkan olarak kullan\u0131yor olmas\u0131d\u0131r.[16]<\/a> Ramadi\u2019yi referans noktas\u0131 olarak al\u0131rsak, Musul\u2019un emniyete al\u0131nmas\u0131 ve kara may\u0131nlar\u0131 ve bubi tuzaklar\u0131n\u0131n temizlenmesi en iyi ihtimalle aylar s\u00fcrecektir. Bu da yerlerinden edilmi\u015f y\u00fcz binlerce ki\u015finin d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc yava\u015flatacakt\u0131r.<\/p>\nIrak h\u00fck\u00fcmeti ve uluslararas\u0131 \u00f6rg\u00fctlerin kendilerini haz\u0131rlad\u0131klar\u0131 bir di\u011fer zorluk, Musul\u2019u geri almak i\u00e7in ba\u015flat\u0131lan askeri sald\u0131r\u0131 nedeniyle takriben bir milyon ki\u015finin m\u00fclteci durumuna d\u00fc\u015fme olas\u0131l\u0131\u011f\u0131d\u0131r. H\u00e2lihaz\u0131rda Irak K\u00fcrdistan\u0131\u2019nda Musul\u2019dan g\u00f6\u00e7 etmek zorunda kalm\u0131\u015f y\u00fcz binlerce ki\u015fi vard\u0131r. K\u00fcrdistan B\u00f6lgesel H\u00fck\u00fcmeti (KBY),[17]<\/a> \u00f6zg\u00fcrle\u015ftirme g\u00fc\u00e7leri Musul\u2019a yakla\u015ft\u0131k\u00e7a bu say\u0131n\u0131n en az \u00fc\u00e7 kat\u0131na \u00e7\u0131kmas\u0131n\u0131 beklemektedir. Olas\u0131 bir m\u00fclteci krizi sadece insani zorluk de\u011fil ayn\u0131 zamanda ciddi bir g\u00fcvenlik sorununu da ortaya \u00e7\u0131karmaktad\u0131r. I\u015e\u0130D emirleri,[18]<\/a> komutanlar\u0131 ve sava\u015f\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n kentten \u00e7\u0131k\u0131\u015flar\u0131n\u0131 gizlemek i\u00e7in kitlesel bir sivil dalgas\u0131n\u0131 kullanabilme ihtimalleri vard\u0131r. Bu durum sadece I\u015e\u0130D ter\u00f6ristlerinin \u00fclkelerine geri d\u00f6nece\u011fi anlam\u0131na gelmemekte ayn\u0131 zamanda I\u015e\u0130D\u2019in uyuyan h\u00fccreler olarak Ninova\u2019ya d\u00f6nece\u011fini de g\u00f6stermektedir. Musul\u2019u kurtarman\u0131n zorluklar\u0131, yerlerinden edilmi\u015f ki\u015filerin krizi, g\u00fcvenlik karma\u015fas\u0131 ve siyasi b\u00f6l\u00fcnmelerin ucu buca\u011f\u0131 yoktur. Yak\u0131n zaman \u00f6nce yap\u0131lan bir analiz[19]<\/a> Irak h\u00fck\u00fcmetinin t\u00fcm bu zorluklarla ba\u015fa \u00e7\u0131kmak i\u00e7in haz\u0131rl\u0131kl\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermektedir.<\/p>\n\u015eu a\u015famada Musul\u2019u kurtarma operasyonunun zamanlamas\u0131, I\u015e\u0130D\u2019in direni\u015fi, m\u00fclteciler ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fck g\u00fc\u00e7lerinin idaresi anlam\u0131nda nas\u0131l bir seyir izleyece\u011fini \u00f6n g\u00f6rmek olduk\u00e7a g\u00fc\u00e7t\u00fcr. Bir \u015fey kesin g\u00f6r\u00fcnmektedir: I\u015e\u0130D askeri olarak Ninova\u2019da yenilecektir. Ancak I\u015e\u0130D\u2019in askeri olarak yenilgiye u\u011frat\u0131lmas\u0131 koalisyonun tek hedefi de\u011fildir. \u015eunu da belirtmek gerekir ki s\u00f6zde \u0130slam Devleti\u2019ni (I\u015e\u0130D) yenmek \u00fczere olu\u015fturulan K\u00fcresel Koalisyon[20]<\/a> tam olarak homojen de\u011fildir. Koalisyon \u00fcyesi 60\u2019tan fazla devletin nihai hedefi I\u015e\u0130D\u2019i k\u00fc\u00e7\u00fcltmek ve yenilgiye u\u011fratmak olsa da her bir devletin kendi g\u00fcndemleri vard\u0131r. I\u015e\u0130D\u2019i kent d\u0131\u015f\u0131na atman\u0131n gerisinde a\u00e7\u0131klanan hedef kenti istikrarl\u0131 hale getirmek ve I\u015e\u0130D\u2019in kendini Ninova\u2019da yeniden canland\u0131ramamas\u0131n\u0131 garantilemektir. I\u015e\u0130D d\u00fc\u015ft\u00fckten sonra Ninova\u2019n\u0131n g\u00fcvenlik ve siyasal istikrar\u0131n\u0131 sa\u011flaman\u0131n daha b\u00fcy\u00fck bir zorluk olu\u015fturmas\u0131 beklenmektedir.[21]<\/a><\/p>\n![\"\"](\"https:\/\/research.sharqforum.org\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/muh32z.png\" "\\"\\"")
<\/p>\n
Harita: The Guardian[22]<\/a><\/p>\nH\u00e2lihaz\u0131rda silahl\u0131 etnik ve mezhepsel g\u00fc\u00e7lerin bir kar\u0131\u015f\u0131m\u0131 Musul\u2019u ku\u015fatm\u0131\u015f durumdad\u0131r. Musul\u2019u I\u015e\u0130D\u2019den geri almak i\u00e7in y\u00fcr\u00fct\u00fclen taarruzun \u00f6nderli\u011fini Irak Ordusu yapmaktad\u0131r. Ancak Ha\u015fdi \u015eabi \u00e7at\u0131s\u0131 alt\u0131ndaki \u015eii militanlar ve Pe\u015fmerge de bu operasyona kat\u0131lmaktad\u0131r.[23]<\/a> S\u00fcnniler, Hristiyanlar, T\u00fcrkmenler, Ezidiler ve di\u011fer sava\u015f\u00e7\u0131lar ise ya Irak Ordusu ve Ha\u015fdi \u015eabi ile birle\u015fmi\u015f durumda ya da K\u00fcrt Pe\u015fmergesi\u2019nin komutas\u0131 alt\u0131ndad\u0131r. T\u00fcrkiye de d\u00e2hil olmak \u00fczere Uluslararas\u0131 Koalisyon g\u00fc\u00e7leri, genel olarak, ihtiya\u00e7 duyuldu\u011funda hava deste\u011fi, ke\u015fif ve a\u011f\u0131r silahlarla[24]<\/a> destek sa\u011flamakla g\u00f6revlendirilmi\u015flerdir.<\/p>\nMusul\u2019un kurtar\u0131lmas\u0131na kimin dahil olaca\u011f\u0131na ili\u015fkin olarak birka\u00e7 ayd\u0131r s\u00fcren hararetli siyasi tart\u0131\u015fmalar\u0131n nedenlerinden biri, \u015eii militanlar\u0131n\u0131n Ninova eyaletindeki en b\u00fcy\u00fck demografik grup olan S\u00fcnni Araplara kar\u015f\u0131 mezhepsel istismarlarda bulunaca\u011f\u0131 ve sava\u015f su\u00e7u i\u015fleyecekleri korkusudur. \u015eii militanlar; Tikrit, Beyci, Felluce ve Ramadi\u2019nin kurtulu\u015fu s\u0131ras\u0131nda ve sonras\u0131nda S\u00fcnnilere kar\u015f\u0131 ciddi insan haklar\u0131 ihlallerinde bulunmak ve sava\u015f su\u00e7u i\u015flemekle itham edilmektedir. Irak h\u00fck\u00fcmeti, Koalisyon ve Irak Ordusu komutanlar\u0131, S\u00fcnni Araplara kar\u015f\u0131 olas\u0131 bir su\u00e7 i\u015flenmesini engellemek i\u00e7in, bu milislerin Musul kentine girmeyeceklerine dair s\u00f6z vermi\u015ftir. Nitekim bu militanlar ve Pe\u015fmerge, Irak Ordusu\u2019na destek vermek \u00fczere kent d\u0131\u015f\u0131nda kalmak zorundad\u0131r. Ancak \u015eiilerin egemen oldu\u011fu Irak Ordusu hem S\u00fcnni Araplar hem de uluslararas\u0131 insan haklar\u0131 \u00f6rg\u00fctleri[25]<\/a> taraf\u0131ndan S\u00fcnni Araplara kar\u015f\u0131 mezhepsel su\u00e7lar i\u015flemekle itham edilmektedir. Son g\u00fcnlerdeki g\u00f6rg\u00fc tan\u0131klar\u0131n\u0131n beyanlar\u0131 ve video kay\u0131tlar\u0131, Irak g\u00fcvenlik g\u00fc\u00e7lerinin Musul\u2019dan ka\u00e7makta olan sivillere y\u00f6nelik istismar iddialar\u0131n\u0131 kan\u0131tlamaktad\u0131r[26]<\/a>. Irak ordusu, \u015eii militanlar ve K\u00fcrt sava\u015f\u00e7\u0131lar\u0131n davran\u0131\u015flar\u0131 Ninova eyaletinin I\u015e\u0130D\u2019den sonra ihtiya\u00e7 duyaca\u011f\u0131 istikrar\u0131n \u015feklini bi\u00e7imlendirecektir.<\/p>\nIrak\u2019\u0131n b\u00fcy\u00fck etnik-mezhepsel gruplar\u0131 aras\u0131ndaki ili\u015fkiler Irak\u2019\u0131n \u00e7alkant\u0131l\u0131 siyasi tarihine derin bir \u015fekilde k\u00f6k salm\u0131\u015f endi\u015fe verici g\u00fcvensizliklerle doludur. Irak\u2019\u0131n \u00f6nde gelen S\u00fcnni fig\u00fcrleri ile yapt\u0131\u011f\u0131m g\u00f6r\u00fc\u015fmelerde[27]<\/a>, edindi\u011fim izlenim onlar\u0131n ortak bir konu \u00fczerinde anla\u015fm\u0131\u015f g\u00f6r\u00fcnmeleriydi: Ba\u011fdat merkezi y\u00f6netimine g\u00fcvenin yeniden kazan\u0131lmas\u0131 ve gerginli\u011fin azalmas\u0131 i\u00e7in y\u00f6netimin adem-i merkezile\u015ftirilmesi gerekmektedir. Bu, baz\u0131lar\u0131n\u0131n herhangi bir adem-i merkezile\u015ftirmenin Ba\u011fdat\u2019ta bulunan merkezi h\u00fck\u00fcmeti ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz olarak zay\u0131flataca\u011f\u0131n\u0131 \u00f6ne s\u00fcrmelerine yol a\u00e7abilirse de ama\u00e7lanan bu de\u011fildir. Ger\u00e7ekte S\u00fcnni siyasal elit, federal eyaletlerin merkezi h\u00fck\u00fcmette yeterli bir bi\u00e7imde temsil edilecek olmas\u0131n\u0131n sa\u011flanmas\u0131n\u0131 ummaktad\u0131r. Bu, Irak\u2019\u0131n birle\u015fik ve g\u00fc\u00e7l\u00fc bir \u00fclke olarak kalabilmesini m\u00fcmk\u00fcn k\u0131lacakt\u0131r. Esil Nuceyfi[28]<\/a>, yak\u0131n bir zaman \u00f6nce I\u015e\u0130D\u2019den kurtar\u0131lan Ninova\u2019n\u0131n di\u011fer eyaletler i\u00e7in bir siyasal model olabilece\u011fini \u00f6ne s\u00fcrmektedir. Ancak S\u00fcnni Araplar\u0131n, Ba\u011fdat\u2019ta \u015eiilerin ba\u015f\u0131n\u0131 \u00e7ekti\u011fi merkezi h\u00fck\u00fcmete \u00e7\u00f6z\u00fcm \u00f6nerilerini nas\u0131l sunacaklar\u0131 hen\u00fcz a\u00e7\u0131k de\u011fildir.<\/p>\nTravmatize Olmu\u015f Az\u0131nl\u0131klar<\/strong><\/span><\/p>\nIrak\u2019ta dini bir az\u0131nl\u0131k olan Ezidiler, I\u015e\u0130D\u2019in Ninova eyaletini ele ge\u00e7irdi\u011fi Haziran 2014\u2019ten bu yana man\u015fetlerde yer almaktad\u0131r. I\u015e\u0130D sava\u015f\u00e7\u0131lar\u0131 eyaletteki Ezidilere kar\u015f\u0131 barbarca su\u00e7lar i\u015flemi\u015f, binlercesini \u00f6ld\u00fcrm\u00fc\u015f ve y\u00fczlerce kad\u0131n\u0131 k\u00f6lele\u015ftirmi\u015flerdir. Irak\u2019ta I\u015e\u0130D\u2019in zulm\u00fcne u\u011frayan Ezidilerin ya\u015fad\u0131klar\u0131 travmatik olaylar asla unutulmayacakt\u0131r. Travmaya u\u011frayan Ezidi az\u0131nl\u0131k korunmaya ve kentlerine d\u00f6nebilmeleri i\u00e7in onlar\u0131 \u00e7ok dinli ve alanlara yeniden entegre edebilecek onar\u0131c\u0131 adalete ihtiya\u00e7 duyacakt\u0131r. Ninova\u2019y\u0131 istikrarl\u0131 bir hale getirmek ve travmatize olmu\u015f az\u0131nl\u0131klar\u0131n g\u00fcvenli bir bi\u00e7imde d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc sa\u011flamak i\u00e7in, yerel h\u00fck\u00fcmet yetkilileri, Ninova\u2019y\u0131 temsil eden parlamento \u00fcyeleri ve yerel siyaset\u00e7iler kapsaml\u0131 iki \u00f6neride bulunmu\u015ftur:[29]<\/a> \u0130lki, Ninova\u2019y\u0131 Ba\u011fdat ve KBY aras\u0131ndaki tarihi siyasi anla\u015fmazl\u0131klardan izole etmek; ikincisi ise hukukun \u00fcst\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc ilkesini temel alarak Ninova\u2019da temsili bir y\u00f6netim bi\u00e7iminin geli\u015fmesini sa\u011flamak \u00fczere uluslararas\u0131 koruma ve destek sa\u011flamak. Bu hedeflere ula\u015fmak i\u00e7in az\u0131nl\u0131klar\u0131n korunmas\u0131 ve g\u00fcvenli\u011fin sa\u011flanmas\u0131 ve Ninova\u2019n\u0131n yeniden in\u015fas\u0131na yard\u0131m i\u00e7in eyalette uluslararas\u0131 g\u00fc\u00e7lerin konumlanmas\u0131 olduk\u00e7a \u00f6nemlidir.<\/p>\nI\u015e\u0130D\u2019in etnik-mezhepsel gruplara y\u00f6nelik ihlalleri Ezidilerle s\u0131n\u0131rl\u0131 de\u011fildir. Hristiyanlar, T\u00fcrkmenler, K\u00fcrtler, \u015eii ve S\u00fcnni Araplar da Irak\u2019ta I\u015e\u0130D\u2019in i\u015fgal etti\u011fi b\u00f6lgelerde ac\u0131 \u00e7ekmektedirler. Bu gruplar aras\u0131ndaki g\u00fcvensizlik ve d\u00fc\u015fmanl\u0131k d\u00fczeyi \u00e7ok dinli ve bir\u00e7ok etnik grubu bar\u0131nd\u0131ran alanlarda toplumsal dengeyi tehdit etmektedir. I\u015e\u0130D sonras\u0131 Irak\u2019\u0131n istikrara kavu\u015fmas\u0131na y\u00f6nelik bir plan yap\u0131lmal\u0131d\u0131r. Ninova\u2019da t\u00fcm az\u0131nl\u0131klar\u0131n temsil edildi\u011fi adem-i merkeziyet\u00e7i yerel y\u00f6netim bi\u00e7imi, Irak\u2019taki di\u011fer istikrars\u0131z b\u00f6lgeler i\u00e7in bir model olabilir.<\/p>\n
Tart\u0131\u015fmal\u0131 B\u00f6lgeler<\/strong><\/span><\/p>\nIrak\u2019taki tart\u0131\u015fmal\u0131 b\u00f6lgeler, \u00f6nemli \u00f6l\u00e7\u00fcde T\u00fcrkiye ve \u0130ran\u2019la ili\u015fkili olarak, b\u00f6lgesel d\u00fczeyde daha \u00e7ok dallan\u0131p budaklanan \u00e7eki\u015fmeli ve istikrar\u0131 bozan bir meseledir. Bir tarafta T\u00fcrkiye\u2019nin Kerk\u00fck\u2019teki T\u00fcrkmen az\u0131nl\u0131\u011f\u0131 korumak ve olas\u0131 PKK sald\u0131r\u0131lar\u0131n\u0131 \u00f6nlemek i\u00e7in Irak s\u0131n\u0131r\u0131n\u0131 ge\u00e7mesi ve yak\u0131n bir zaman \u00f6nce de Musul\u2019daki S\u00fcnni Araplar\u0131 \u015eii militanlar\u0131n\u0131n olas\u0131 ihlallerine kar\u015f\u0131 korumak \u00fczere askeri m\u00fcdahalede bulunmas\u0131 hakk\u0131nda konu\u015fulmaktad\u0131r. Di\u011fer tarafta Irak h\u00fck\u00fcmeti[30]<\/a> ve uzmanlar[31]<\/a>, T\u00fcrkiye\u2019nin Irak\u2019a m\u00fcdahalesini, kendi \u00e7\u0131karlar\u0131n\u0131 korumak ve \u0130ran\u2019la Orta Do\u011fu\u2019ya kimin egemen olaca\u011f\u0131na dair derin tarihi m\u00fccadelesinde g\u00fcc\u00fcn\u00fc korumaya \u00e7al\u0131\u015fmak olarak yorumlamaktad\u0131r.[32]<\/a><\/p>\n\u0130ran ise, aksine, Irak\u2019taki \u00e7\u0131karlar\u0131n\u0131 korumak i\u00e7in, \u015eii militanlara silah temini, y\u00f6netim ve finans sa\u011flama konusunda \u00f6nemli bir rol oynamaktad\u0131r.[33]<\/a> Kerk\u00fck\u2019\u00fcn KBY taraf\u0131ndan y\u00f6netilen b\u00f6lgenin i\u00e7inde olmas\u0131na \u0130ran da kar\u015f\u0131d\u0131r. \u0130ran\u2019\u0131n Irak\u2019ta ba\u011f\u0131ms\u0131z bir K\u00fcrt devleti beklentisini azaltma konusunda bir \u00e7\u0131kar\u0131 vard\u0131r. \u0130ran\u2019da yakla\u015f\u0131k 7-9 milyonluk bir K\u00fcrt az\u0131nl\u0131k bulunmaktad\u0131r.[34]<\/a> Ancak, \u0130ran h\u00fck\u00fcmetinin Irak\u2019taki tart\u0131\u015fmal\u0131 b\u00f6lgelere y\u00f6nelik politikalar\u0131 sadece K\u00fcrt meselesi ile ilgili de\u011fildir. Bu politikalar ayn\u0131 zamanda T\u00fcrkiye ve \u0130ran aras\u0131nda Orta Do\u011fu\u2019ya egemen olma rekabetinin bir par\u00e7as\u0131 olarak da okunabilir.<\/p>\nPetrol zengini Kerk\u00fck kentinin sakinleri K\u00fcrt, \u015eii\/S\u00fcnni Arap, T\u00fcrkmen ve di\u011fer az\u0131nl\u0131klar\u0131n bir kar\u0131\u015f\u0131m\u0131ndan olu\u015fmaktad\u0131r. Kerk\u00fck, Irak\u2019ta tart\u0131\u015fmal\u0131 b\u00f6lgelerin merkezini temsil etmektedir. Ancak, Ninova\/Diyala ve KBY aras\u0131ndaki baz\u0131 eyalet s\u0131n\u0131rlar\u0131 da tart\u0131\u015fmal\u0131 b\u00f6lgelerdir. Tart\u0131\u015fmal\u0131 b\u00f6lgelere ili\u015fkin konular\u0131n \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fc i\u00e7in kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 \u00f6d\u00fcnler vererek anla\u015fmaya varmak isteyen siyasi akt\u00f6rlere ihtiya\u00e7 vard\u0131r. Irak\u2019taki mevcut durumda b\u00f6yle bir tarihi siyasi uzla\u015fman\u0131n zaman\u0131 gelmemi\u015ftir. Bu nedenle ge\u00e7ici bir pratik \u00e7\u00f6z\u00fcm \u00fczerinde d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmelidir.<\/p>\n
KBY ve Irak H\u00fck\u00fcmeti\/Ninova eyaleti aras\u0131nda tart\u0131\u015fma yaratan b\u00f6lgeler konusunu \u00e7\u00f6zmeye y\u00f6nelik \u00f6nerilerden biri Esil Nuceyfi\u2019den gelmi\u015ftir. Nuceyfi, tart\u0131\u015fmal\u0131 alanlar\u0131n kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 \u00e7\u0131kar alanlar\u0131na d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fc bu b\u00f6lgeler i\u00e7in Ninova ve KBY yerel y\u00f6netimleri aras\u0131nda bir anla\u015fma yap\u0131lmas\u0131n\u0131 \u00f6nermektedir. Bu kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 \u00e7\u0131kar alanlar\u0131 KBY ve Ninova B\u00f6lge Y\u00f6netimi (NBY) taraf\u0131ndan ortak y\u00f6netilecektir. Nuceyfi, I\u015e\u0130D\u2019in yenilgiye u\u011frat\u0131lmas\u0131n\u0131n ard\u0131ndan Ninova\u2019n\u0131n KBY\u2019dekine benzer bir b\u00f6lgesel h\u00fck\u00fcmet olabilece\u011fini ummaktad\u0131r. \u015eunu da belirtmek gerekir ki, Nuceyfi \u015fu an Musul\u2019u I\u015e\u0130D\u2019den kurtarmak i\u00e7in Irak Ordusu\u2019nun yan\u0131nda sava\u015fan ve 4000 kadar milisi olan bir yerel kuvvetin ba\u015f\u0131nda bulunmaktad\u0131r. Nuceyfi liderli\u011findeki S\u00fcnni g\u00fc\u00e7 daha \u00f6nce Ha\u015fdi Vatani olarak adland\u0131r\u0131lmaktayd\u0131[35]<\/a>, ancak Musul\u2019u geri almaya y\u00f6nelik taarruzun \u00f6ncesinde ad\u0131 \u201cNinova Muhaf\u0131zlar\u0131\u201d olarak de\u011fi\u015ftirilmi\u015ftir. Bu yeni isim yerel S\u00fcnni Araplar aras\u0131nda, Ninova\u2019da, \u201cNinova Muhaf\u0131zlar\u0131\u201dn\u0131n Ninova B\u00f6lgesel Y\u00f6netimi\u2019nin (NBY) muhaf\u0131zlar\u0131 olan bir b\u00f6lgesel h\u00fck\u00fcmet olu\u015fturma arzusuna i\u015faret etmektedir.<\/p>\nSonu\u00e7<\/strong><\/span><\/p>\nIrak\u2019taki istikrar\u0131n sa\u011flanmas\u0131, travmatize olmu\u015f az\u0131nl\u0131klar\u0131n yeniden entegrasyonu ve tart\u0131\u015fmal\u0131 b\u00f6lgeler konusunda anla\u015fmaya var\u0131lmas\u0131na dair problemler inan\u0131lmaz \u00f6l\u00e7\u00fcde kar\u0131\u015f\u0131kt\u0131r. Bu sorunlar\u0131n sadece I\u015e\u0130D\u2019in yenilgiye u\u011frat\u0131lmas\u0131 ile \u00e7\u00f6z\u00fclece\u011fine inanmak i\u00e7in hi\u00e7bir neden yoktur. Bu meselelerin \u00e7\u00f6z\u00fclmesi ve Irak\u2019ta kal\u0131c\u0131 bir bar\u0131\u015f\u0131n sa\u011flanmas\u0131 i\u00e7in yerel ve uluslararas\u0131 payda\u015flar\u0131n yo\u011fun \u00e7aba harcamalar\u0131 gerekmektedir.<\/p>\n
Referanslar<\/strong><\/span><\/p>\n[1]<\/a> Danahar, P. (2015). The New Middle East: The World After the Arab Spring. London, Bloomsbury.<\/p>\n[2]<\/a> Benraad, M. (2011). ” Iraq’s Tribal \u201cSahwa\u201d: Its Rise and Fall.” Middle East Policy 18: 121\u2013 131.<\/p>\n[3]<\/a> Dodge, T. (2012). Iraq: from war to a new authoritarianism. London, The International Institute for Strategic Studies.<\/p>\n[4]<\/a> https:\/\/www.britannica.com\/place\/Ninevehancient-city-Iraq<\/a>, Eri\u015fim tarihi: 19 Ekim 2016<\/p>\n[5]<\/a> Tripp, C. (2000). A History of Iraq. Cambridge, Cambridge University Press.<\/p>\n[6]<\/a> A.g.e.<\/p>\n[7]<\/a>https:\/\/www.theguardian.com\/world\/2016\/oct\/18\/battle-for-mosul-day-two-isis-iraqikurdish?CMP=share_btn_fb<\/a>, Eri\u015fim tarihi: 19 Ekim 2016<\/p>\n[8]<\/a> https:\/\/www.ft.com\/content\/acd476f4-975c-11e6-a80e-bcd69f323a8b<\/a>, Eri\u015fim tarihi: 25 Ekim 2016<\/p>\n[9]<\/a> http:\/\/www.nytimes.com\/2016\/10\/22\/world\/middleeast\/iraq-kirkuk.html<\/a>, Eri\u015fim tarihi: 24 Ekim 2016<\/p>\n[10]<\/a>https:\/\/www.theatlantic.com\/international\/archive\/2016\/10\/mosul-iraq-isis-abadikurds-sunni-shia-pesh-merga\/504638\/<\/a>, Eri\u015fim tarihi: 24 Ekim 2016<\/p>\n[11]<\/a> Ladwig, W. C. (2007). “Training Foreign Police: A Missing Aspect of U.S. Security Assistance to Counterinsurgency.” Comparative Strategy 26(4): 285-293.<\/p>\n[12]<\/a> Sanderson, T. M. (2004). Transnational Terror and Organized Crime: Blurring the Lines. SAIS Review of International Affairs 24(1), 49-61. The Johns Hopkins University Press. 26 Ekim 2016 tarihinde Project MUSE veri taban\u0131ndan eri\u015filmi\u015ftir.<\/p>\n[13]<\/a> Makarenko, T. (2004). “The CrimeTerror Continuum: Tracing the Interplay between Transnational Organised Crime and Terrorism.” Global Crime 6(1): 129-145.<\/p>\n[14]<\/a> http:\/\/edition.cnn.com\/2014\/10\/06\/world\/meast\/isis-funding\/<\/a>, Eri\u015fim tarihi: 26 Ekim 2016<\/p>\n[15]<\/a> 19 Ekim 2016 tarihinde Ninova Eski Valisi Esil Nuceyfi ve Pe\u015fmergenin saha komutanlar\u0131 ile bir g\u00f6r\u00fc\u015fme yaparak onlara Musul\u2019u kurtarma operasyonunda ordunun kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131 zorluklar hakk\u0131nda sorular sordum.<\/p>\n[16]<\/a> Haberler, http:\/\/www.telegraph.co.uk\/news\/2016\/10\/19\/isil-using-mosulcivilians-as-human-shields-pentagon-saysas-us\/<\/a>, Eri\u015fim tarihi: 19 Ekim 2016\u2019d\u0131r ve Musul i\u00e7inden ikincil kaynaklar taraf\u0131ndan do\u011frulanm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n[17]<\/a> KBY D\u0131\u015f \u0130li\u015fkiler Koordinat\u00f6rl\u00fc\u011f\u00fc yetkilisi ile g\u00f6r\u00fc\u015fme.<\/p>\n[18]<\/a> \u201cPrens\u201d s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn Arap\u00e7a kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131, ayn\u0131 zamanda I\u015e\u0130D sisteminde bir komuta kademesi.<\/p>\n[19]<\/a> http:\/\/iisa.org.uk\/wp-content\/uploads\/2016\/10\/Mosul-Report-The-dayafter-Final-edit.pdf<\/a><\/p>\n[20]<\/a> https:\/\/www.fas.org\/sgp\/crs\/natsec\/R44135.pdf<\/a>, Eri\u015fim tarihi: 24 Ekim 2016<\/p>\n[21]<\/a>http:\/\/warontherocks.com\/2016\/10\/politicspopulation-and-hydrocarbons-preparingfor-mosuls-aftermath\/<\/a>, Eri\u015fim tarihi: 24 Ekim 2016<\/p>\n[22]<\/a>https:\/\/www.theguardian.com\/world\/2016\/oct\/17\/iraqi-forces-begin-assault-on-isisstronghold-mosul<\/a>, Eri\u015fim tarihi: 17 Ekim 2016<\/p>\n[23]<\/a> http:\/\/www.bbc.co.uk\/news\/world-middle-east-37674693<\/a>, Eri\u015fim tarihi: 25 Ekim 2016<\/p>\n[24]<\/a> http:\/\/www.nytimes.com\/interactive\/2016\/10\/17\/world\/middleeast\/iraq-mosul-isis-map.html<\/a>, Eri\u015fim tarihi: 25 Ekim 2016<\/p>\n[25]<\/a>https:\/\/www.amnesty.org\/en\/latest\/news\/2016\/10\/iraqis-fleeing-is-held-areas-face-torturedisappearance-and-death-in-revengeattacks\/<\/a>, Eri\u015fim tarihi: 26 Ekim 2016<\/p>\n[26]<\/a>https:\/\/www.middleeastmonitor.com\/20161026-video-iraqi-soldiers-abuse-children-nearmosul\/#.WBCSTjky6Rg.twitter<\/a>, Eri\u015fim tarihi: 26 Ekim 2016<\/p>\n[27]<\/a> Irak Eski Cumhurba\u015fkan\u0131 Yard\u0131mc\u0131s\u0131 Tar\u0131k El Ha\u015fimi, eski Maliye Bakan\u0131 Dr. Rafi el-\u0130sevi, Ninova eski valisi Esil Nuceyfi ve Irak Projesi Ba\u015fkan\u0131 \u015eeyh Cemal el-Dari gibi \u00f6nde gelen S\u00fcnni Arap isimlerle r\u00f6portajlar yapt\u0131m.<\/p>\n[28]<\/a> 20 Ekim 2016 tarihinde Esil Nuceyfi ile yapt\u0131\u011f\u0131m g\u00f6r\u00fc\u015fme.<\/p>\n[29]<\/a> 1 Eyl\u00fcl 2016 ve 19 Ekim 2016 tarihleri aras\u0131nda Ninova b\u00f6lge konseyinin \u015fimdiki \u00fcyeleri, yerel politikac\u0131lar, milletvekilleri ve a\u015firet \u015feyhleri ile r\u00f6portajlar yapt\u0131m.<\/p>\n[30]<\/a> http:\/\/www.reuters.com\/article\/us-mideast-crisis-iraq-turkeyidUSKCN12M0GQ?il=0<\/a><\/p>\n[31]<\/a> Aras, B. (2009). “Turkey’s rise in the Greater Middle East: peace-building in the periphery.” Journal of Balkan and Near Eastern Studies 11(1): 29-41<\/p>\n[32]<\/a>http:\/\/english.alarabiya.net\/en\/News\/middleeast\/2016\/10\/24\/Iraq-denies-Turkey-takingpart-in-Mosul-battle.html<\/a>, Eri\u015fim tarihi: 25 Ekim 2016<\/p>\n[33]<\/a>http:\/\/freebeacon.com\/wp-content\/uploads\/2015\/09\/20150731-CRS-Memo-toSenator-Kirk-Iran-Financial-Support-toTerrorists-and-Militants-1.pdf<\/a>, http:\/\/foreignpolicy.com\/2015\/02\/19\/iransshiite-militias-are-running-amok-in-iraq\/<\/a>, Eri\u015fim tarihi: 26 Ekim 2016.<\/p>\n
Uzman G\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc<\/a> \/ \/ Devlet & Devlet-D\u0131\u015f\u0131 Akt\u00f6rler<\/a><\/h6><\/div><\/div><\/div><\/div><\/div><\/div><\/div><\/div><\/div><\/div><\/div>\u00d6zet<\/span><\/strong>: Bu \u00e7al\u0131\u015fma, I\u015e\u0130D\u2019in Irak\u2019ta i\u015fgal etti\u011fi son \u015fehir olan Musul\u2019dan \u00e7\u0131kar\u0131lmas\u0131n\u0131n siyasi ve etnik-mezhepsel sonu\u00e7lar\u0131n\u0131 incelemektedir. \u00c7arp\u0131c\u0131 benzerlikler olsa da I\u015e\u0130D\u2019den sonra Irak, I\u015e\u0130D\u2019den \u00f6nce oldu\u011fuyla ayn\u0131 olamayacakt\u0131r. Irak\u2019taki etnik ve dini gruplar\u0131 art\u0131k her zamankinden daha \u00e7ok b\u00f6l\u00fcnm\u00fc\u015f haldedir. I\u015e\u0130D\u2019in sivillere kar\u015f\u0131 i\u015fledi\u011fi zalimane ve mezhepsel su\u00e7lar Irak\u2019\u0131n \u00e7ok etnikli ve dinsel sosyal dokusunda derin yaralar b\u0131rakm\u0131\u015ft\u0131r. Irak\u2019\u0131 par\u00e7alanman\u0131n e\u015fi\u011finden kurtarmak ve kom\u015fusu Suriye\u2019dekine benzer bir i\u00e7 sava\u015f olas\u0131l\u0131\u011f\u0131ndan uzakla\u015ft\u0131rmak i\u00e7in yeni bir sosyal s\u00f6zle\u015fme gereklidir. Zehirleyici etnik-mezhepsel \u00e7at\u0131\u015fmalarla dolu sorunlu bir b\u00f6lgede, bir \u00e7e\u015fit adem-i merkeziyet\u00e7i bir y\u00f6netim Irak\u2019\u0131 bir arada tutan bir ba\u011f olabilir. Irak, Orta Do\u011fu\u2019nun de\u011fi\u015fken ko\u015fullar\u0131n\u0131n merkezinde, \u00e7e\u015fitli g\u00fc\u00e7lerin b\u00f6lgenin do\u011fal kaynaklar\u0131n\u0131 ve jeopolitik etkisini kontrol etmek ve nihayetinde b\u00f6lgenin haritas\u0131n\u0131 yeniden \u00e7izmek i\u00e7in birbiriyle rekabet etti\u011fi bir b\u00f6lgede yer almaktad\u0131r.[1]<\/a><\/span><\/p>\n<\/div><\/div><\/div><\/div><\/div><\/div>Musul\u2019un yeniden ele ge\u00e7irilmesi, I\u015e\u0130D\u2019in Irak\u2019ta bozguna u\u011frat\u0131ld\u0131\u011f\u0131 anlam\u0131na m\u0131 gelir? Ninova eyaletinin ba\u015fkenti Musul, 2014 y\u0131l\u0131 Haziran ay\u0131 ba\u015flar\u0131nda s\u00f6zde Irak ve \u015eam \u0130slam Devleti (I\u015e\u0130D) taraf\u0131ndan ele ge\u00e7irilen ilk kent idi. Musul ayn\u0131 zamanda bug\u00fcn de Irak\u2019ta I\u015e\u0130D\u2019in kontrol\u00fcnde olan son \u015fehirdir. Irak\u2019\u0131n \u0130slamc\u0131 a\u015f\u0131r\u0131 gruplar\u0131 askeri olarak yenme konusunda deneyime sahiptir. Irakl\u0131lar 2007-2009 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda, yerel S\u00fcnni a\u015firet g\u00fc\u00e7leri \u201cSahve\u201dnin (Arap\u00e7a \u201cUyan\u0131\u015f\u201d) yard\u0131m\u0131 ve ABD\u2019nin y\u00f6nlendirdi\u011fi koalisyon g\u00fc\u00e7lerinin do\u011frudan deste\u011fi ile El Kaide\u2019yi ve Irak \u0130slam Devleti\u2019ni yenebilmi\u015flerdir.[2]<\/a> Ancak bu a\u015f\u0131r\u0131 gruplar\u0131n yenilgisi uzun s\u00fcrmemi\u015ftir. Irak, 2011 kadar erken bir zamanda bu a\u015f\u0131r\u0131 gruplar\u0131n yeniden canlanmas\u0131na tan\u0131k olmu\u015ftur. Analistler,[3]<\/a> Irak h\u00fck\u00fcmetini, Sahve g\u00fc\u00e7lerini k\u00f6t\u00fc y\u00f6netmesi ve El Kaide ve Irak \u0130slam Devleti sonras\u0131 istikrar sa\u011flamaya y\u00f6nelik politikalar\u0131n\u0131n zay\u0131f olmas\u0131 nedeniyle bu a\u015f\u0131r\u0131 gruplara kar\u015f\u0131 elde edilen askeri zaferleri bo\u015fa harcamakla sorumlu tutmaktad\u0131r.<\/p>\nNinova\u2019n\u0131n kurtar\u0131lmas\u0131n\u0131n siyasi sonu\u00e7lar\u0131 Irak\u2019\u0131n gelece\u011fi a\u00e7\u0131s\u0131ndan I\u015e\u0130D\u2019in askeri yenilgiye u\u011frat\u0131lmas\u0131ndan \u00e7ok daha anlaml\u0131 say\u0131l\u0131r. Ninova, I\u015e\u0130D\u2019den sonra Irak\u2019\u0131n nas\u0131l y\u00f6netilece\u011fi konusundaki fikir \u00e7at\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n ya\u015fand\u0131\u011f\u0131 yerdir. Ayn\u0131 zamanda siyasal ve k\u00fclt\u00fcrel tarih zenginli\u011fi ile bir \u0130slami simgedir. Ninova b\u00f6lgesinin ba\u015fkenti olan Musul, Orta Do\u011fu\u2019ya bir zamanlar egemen olan b\u00fcy\u00fck imparatorluklar\u0131n hem co\u011frafi hem de tarihsel[4]<\/a> kav\u015fa\u011f\u0131nda yer al\u0131r. Irakl\u0131 siyaset\u00e7iler 1923-1924 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda B\u00fcy\u00fck Britanya\u2019dan ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131klar\u0131n\u0131 talep ettiklerinde, Musul Irak\u2019taki manda y\u00f6netimlerini uzatmalar\u0131 kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131nda Britanya\u2019n\u0131n sundu\u011fu pazarl\u0131k kozu olmu\u015ftur. Irakl\u0131 politikac\u0131lar daha sonra Musul\u2019u elde tutmak ve T\u00fcrkiye\u2019ye\/Osmanl\u0131lara kaybetmek aras\u0131nda bir se\u00e7im yapmak zorunda kalm\u0131\u015flard\u0131r.[5]<\/a> Musul\u2019u kaybetmek yaln\u0131zca Irak\u2019\u0131n topraklar\u0131n\u0131n k\u00fc\u00e7\u00fclmesine neden olmayacak, ayn\u0131 zamanda etnik-mezhepsel dengesini de bozacakt\u0131.[6]<\/a> Musul bug\u00fcn kendini bir kez daha Irak\u2019\u0131 bat\u0131rabilecek ya da kurtarabilecek bir konumda bulmu\u015ftur.<\/p>\nMusul\u2019un kurtulu\u015funa kimin d\u00e2hil olaca\u011f\u0131na ili\u015fkin tart\u0131\u015fmalar sadece toprak ele ge\u00e7irmekle ilgili de\u011fil, ayn\u0131 zamanda siyasi etki ile de alakal\u0131d\u0131r. S\u00fcnni Araplar, \u015eiiler, K\u00fcrtler, T\u00fcrkmenler, Ezidiler ve Irakl\u0131 di\u011fer gruplar, birlikte ya\u015faman\u0131n m\u00fcmk\u00fcn oldu\u011fu bir y\u00f6netim bi\u00e7imi konusunda hen\u00fcz anla\u015famam\u0131\u015flard\u0131r. Bunun yan\u0131nda uluslararas\u0131 toplum ve b\u00f6lgesel g\u00fc\u00e7lerin de Irak\u2019\u0131n siyasi gelece\u011fini \u015fekillendirmede bir rol oynamas\u0131 beklenmektedir.<\/p>\n
Musul\u2019u geri almak i\u00e7in \u00e7ok y\u00f6nl\u00fc taarruzun ba\u015flamas\u0131ndan bir hafta sonra g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr ki I\u015e\u0130D sava\u015fmadan kentten \u00e7ekilme niyetinde de\u011fildir.[7]<\/a> 21 Ekim 2016 Cuma g\u00fcn\u00fcn\u00fcn ilk saatlerinde, K\u00fcrt Pe\u015fmerge sava\u015f\u00e7\u0131lar\u0131, Uluslararas\u0131 Koalisyon\u2019un sava\u015f u\u00e7aklar\u0131 ve farkl\u0131 yerel \u015eii milisler, Kerk\u00fck\u2019e y\u00f6nelik bir I\u015e\u0130D sald\u0131r\u0131s\u0131n\u0131 geri p\u00fcsk\u00fcrtmeye \u00e7a\u011fr\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.[8]<\/a> Yakla\u015f\u0131k 50 I\u015e\u0130D sava\u015f\u00e7\u0131s\u0131, \u00f6nemli \u00f6l\u00e7\u00fcde g\u00fcvenlik merkezleri ve altyap\u0131 binalar\u0131 olmak \u00fczere kentin farkl\u0131 b\u00f6lgelerinde sald\u0131r\u0131lar ba\u015flatabilmi\u015ftir. 23 Ekim 2016 Pazar g\u00fcn\u00fc ise I\u015e\u0130D\u2019in elinden k\u0131sa bir s\u00fcre \u00f6nce kurtar\u0131lan Enbar ve Selahaddin kentlerinde de ustal\u0131kla benzer sald\u0131r\u0131larda bulunulmu\u015ftur. Baz\u0131 analist ve yorumcular bu sald\u0131r\u0131lar\u0131, I\u015e\u0130D\u2019in dikkatleri Musul \u00e7evresinden ve kay\u0131plar\u0131ndan uzakla\u015ft\u0131rma te\u015febb\u00fcs\u00fc olarak yorumlam\u0131\u015ft\u0131r.[9]<\/a> Bu ayn\u0131 zamanda I\u015e\u0130D\u2019in yeralt\u0131na \u00e7ekilme niyetini oldu\u011funun ilk i\u015faretleri de olabilir. Anbar, Selahaddin ve Kerk\u00fck\u2019te yak\u0131n zamanda ger\u00e7ekle\u015fen I\u015e\u0130D sald\u0131r\u0131lar\u0131 sadece Irak g\u00fcvenlik g\u00fc\u00e7lerini de\u011fil ayn\u0131 zamanda S\u00fcnni a\u015firet sava\u015f\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n evlerini de hedef alm\u0131\u015ft\u0131r. I\u015e\u0130D\u2019in Irak\u2019\u0131n her taraf\u0131nda, organize su\u00e7lara kar\u015f\u0131 teknikler kullan\u0131larak \u00fcstesinden gelinmesi gereken, kayda de\u011fer bir uyuyan h\u00fccre a\u011f\u0131 bulunmaktad\u0131r. Michael Knights \u015funu iddia etmektedir:<\/p>\n\u201cI\u015e\u0130D Musul\u2019da her yenildi\u011finde, mafya tipi bir a\u011f olarak yeniden ortaya \u00e7\u0131kmaktad\u0131r. Mali kaynaklar\u0131, alt\u0131n piyasas\u0131n\u0131 ya da cep telefonu operat\u00f6rleri veya kentin emlak sekt\u00f6r\u00fcn\u00fc y\u00f6neten ki\u015filere suikast d\u00fczenlemekte ve onlara g\u00f6zda\u011f\u0131 vermekte ve b\u00f6ylece yava\u015f yava\u015f para ve n\u00fcfuz toplad\u0131ktan sonra da \u00f6nceki halinden daha g\u00fc\u00e7l\u00fc bir \u015fekilde geri d\u00f6nmektedir. Musul\u2019da ihtiya\u00e7 duydu\u011fumuz \u015fey uluslararas\u0131 istihbarat ve polis g\u00fc\u00e7lerince desteklenen organize su\u00e7 kar\u015f\u0131t\u0131 operasyonlard\u0131r. I\u015e\u0130D\u2019in kentte tamamen yok edilmesi i\u00e7in mafya tipi su\u00e7 a\u011f\u0131n\u0131 ortadan kald\u0131racak Irakl\u0131lara yard\u0131m etmeliyiz. Bunu yaparsak, I\u015e\u0130D\u2019in Musul\u2019da yeniden canlanmas\u0131na ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz bir bi\u00e7imde yol a\u00e7an zinciri k\u0131rm\u0131\u015f oluruz.\u201d[10]<\/a><\/p>\nAncak Irak, \u00fclkedeki I\u015e\u0130D a\u011flar\u0131n\u0131 yok etmeye y\u00f6nelik bu t\u00fcr tekniklere ba\u015fvurmak i\u00e7in kurumsal kapasiteden ve siyasi iradeden yoksundur. Etkin polis g\u00fc\u00e7leri ter\u00f6rle m\u00fccadelenin temel bile\u015fenleridir.[11]<\/a> Uluslararas\u0131 organize su\u00e7 ve ter\u00f6rizm aras\u0131ndaki \u00e7izgiler mu\u011flakt\u0131r.[12]<\/a> Makarenko, T. (2010)[13]<\/a>, So\u011fuk Sava\u015f sona erdi\u011finden beri organize su\u00e7 eylemlerinin d\u00fcnya \u00e7ap\u0131nda ter\u00f6r gruplar\u0131 i\u00e7in temel gelir kayna\u011f\u0131 oldu\u011funu belirtmektedir. Irak \u0130slam Devleti ve akabinde I\u015e\u0130D Irak\u2019taki organize su\u00e7 eylemlerine yabanc\u0131 de\u011fildir. Petrol ka\u00e7ak\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131, fidye i\u00e7in adam ka\u00e7\u0131rma ve kara para aklama I\u015e\u0130D\u2019in Irak\u2019\u0131n i\u00e7inde ve d\u0131\u015f\u0131nda ter\u00f6r eylemlerini finanse etmek i\u00e7in ba\u015fvurdu\u011fu ana gelir kaynaklar\u0131 aras\u0131nda yer almaktad\u0131r.[14]<\/a> Irak, ter\u00f6rle m\u00fccadelede organize su\u00e7a kar\u015f\u0131 tekniklerin uygulanmas\u0131nda kesinlikle uluslararas\u0131 deste\u011fe ba\u011fl\u0131 olacakt\u0131r.<\/p>\nMusul\u2019u Geri Almak<\/strong><\/span><\/p>\nTikrit, Baiji, Felluce ve Ramadi, I\u015e\u0130D\u2019den yak\u0131n zaman \u00f6nce kurtar\u0131lan Selahaddin ve Anbar eyaletindeki \u00f6nemli \u015fehirler aras\u0131ndad\u0131r. Bu \u015fehirler \u015fu anda nispeten daha g\u00fcvenlidir. Ancak istikrarl\u0131 olmaktan uzakt\u0131rlar. Hen\u00fcz kentlerine d\u00f6nmemi\u015f binlerce m\u00fclteci ve yerlerinden edilmi\u015f ki\u015filer bulunmaktad\u0131r. Kurtulu\u015fundan sonra bu kentleri kimin kontrol edece\u011fi konusundaki siyasi tart\u0131\u015fmalar, kara may\u0131nlar\u0131 ve \u015eii militanlar\u0131n suiistimalleri, bu kentlerin yerlerinden edilmi\u015f sakinlerinin evlerine d\u00f6nmelerini engelleyen \u00f6nemli konular aras\u0131ndad\u0131r.<\/p>\n
Musul\u2019un kurtar\u0131lmas\u0131 operasyonuna kimin kat\u0131laca\u011f\u0131n\u0131 belirlemeye y\u00f6nelik aylar s\u00fcren hararetli siyasi tart\u0131\u015fmalardan sonra, kenti I\u015e\u0130D\u2019den geri alma sald\u0131r\u0131s\u0131 ba\u015flad\u0131. Ancak, ordu komutanlar\u0131 ve siyasi liderler I\u015e\u0130D\u2019e kar\u015f\u0131 s\u00fcratli bir zafer beklememektedir.[15]<\/a> Sahadaki birliklerin komutanlar\u0131na g\u00f6re, Musul sava\u015f\u0131 \u00fc\u00e7 ay kadar s\u00fcrebilir. G\u00fcvenlik g\u00fc\u00e7lerinin bahsetti\u011fi zorluklar, Musul\u2019a giden ana yollara I\u015e\u0130D taraf\u0131ndan yerle\u015ftirilen binlerce kara may\u0131n\u0131, evlerdeki bubi tuzaklar\u0131, I\u015e\u0130D militanlar\u0131n\u0131n kar\u015f\u0131 pusu kurarak sald\u0131rmak i\u00e7in haz\u0131rlad\u0131\u011f\u0131 t\u00fcneller ve I\u015e\u0130D\u2019in sivilleri canl\u0131 kalkan olarak kullan\u0131yor olmas\u0131d\u0131r.[16]<\/a> Ramadi\u2019yi referans noktas\u0131 olarak al\u0131rsak, Musul\u2019un emniyete al\u0131nmas\u0131 ve kara may\u0131nlar\u0131 ve bubi tuzaklar\u0131n\u0131n temizlenmesi en iyi ihtimalle aylar s\u00fcrecektir. Bu da yerlerinden edilmi\u015f y\u00fcz binlerce ki\u015finin d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc yava\u015flatacakt\u0131r.<\/p>\nIrak h\u00fck\u00fcmeti ve uluslararas\u0131 \u00f6rg\u00fctlerin kendilerini haz\u0131rlad\u0131klar\u0131 bir di\u011fer zorluk, Musul\u2019u geri almak i\u00e7in ba\u015flat\u0131lan askeri sald\u0131r\u0131 nedeniyle takriben bir milyon ki\u015finin m\u00fclteci durumuna d\u00fc\u015fme olas\u0131l\u0131\u011f\u0131d\u0131r. H\u00e2lihaz\u0131rda Irak K\u00fcrdistan\u0131\u2019nda Musul\u2019dan g\u00f6\u00e7 etmek zorunda kalm\u0131\u015f y\u00fcz binlerce ki\u015fi vard\u0131r. K\u00fcrdistan B\u00f6lgesel H\u00fck\u00fcmeti (KBY),[17]<\/a> \u00f6zg\u00fcrle\u015ftirme g\u00fc\u00e7leri Musul\u2019a yakla\u015ft\u0131k\u00e7a bu say\u0131n\u0131n en az \u00fc\u00e7 kat\u0131na \u00e7\u0131kmas\u0131n\u0131 beklemektedir. Olas\u0131 bir m\u00fclteci krizi sadece insani zorluk de\u011fil ayn\u0131 zamanda ciddi bir g\u00fcvenlik sorununu da ortaya \u00e7\u0131karmaktad\u0131r. I\u015e\u0130D emirleri,[18]<\/a> komutanlar\u0131 ve sava\u015f\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n kentten \u00e7\u0131k\u0131\u015flar\u0131n\u0131 gizlemek i\u00e7in kitlesel bir sivil dalgas\u0131n\u0131 kullanabilme ihtimalleri vard\u0131r. Bu durum sadece I\u015e\u0130D ter\u00f6ristlerinin \u00fclkelerine geri d\u00f6nece\u011fi anlam\u0131na gelmemekte ayn\u0131 zamanda I\u015e\u0130D\u2019in uyuyan h\u00fccreler olarak Ninova\u2019ya d\u00f6nece\u011fini de g\u00f6stermektedir. Musul\u2019u kurtarman\u0131n zorluklar\u0131, yerlerinden edilmi\u015f ki\u015filerin krizi, g\u00fcvenlik karma\u015fas\u0131 ve siyasi b\u00f6l\u00fcnmelerin ucu buca\u011f\u0131 yoktur. Yak\u0131n zaman \u00f6nce yap\u0131lan bir analiz[19]<\/a> Irak h\u00fck\u00fcmetinin t\u00fcm bu zorluklarla ba\u015fa \u00e7\u0131kmak i\u00e7in haz\u0131rl\u0131kl\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermektedir.<\/p>\n\u015eu a\u015famada Musul\u2019u kurtarma operasyonunun zamanlamas\u0131, I\u015e\u0130D\u2019in direni\u015fi, m\u00fclteciler ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fck g\u00fc\u00e7lerinin idaresi anlam\u0131nda nas\u0131l bir seyir izleyece\u011fini \u00f6n g\u00f6rmek olduk\u00e7a g\u00fc\u00e7t\u00fcr. Bir \u015fey kesin g\u00f6r\u00fcnmektedir: I\u015e\u0130D askeri olarak Ninova\u2019da yenilecektir. Ancak I\u015e\u0130D\u2019in askeri olarak yenilgiye u\u011frat\u0131lmas\u0131 koalisyonun tek hedefi de\u011fildir. \u015eunu da belirtmek gerekir ki s\u00f6zde \u0130slam Devleti\u2019ni (I\u015e\u0130D) yenmek \u00fczere olu\u015fturulan K\u00fcresel Koalisyon[20]<\/a> tam olarak homojen de\u011fildir. Koalisyon \u00fcyesi 60\u2019tan fazla devletin nihai hedefi I\u015e\u0130D\u2019i k\u00fc\u00e7\u00fcltmek ve yenilgiye u\u011fratmak olsa da her bir devletin kendi g\u00fcndemleri vard\u0131r. I\u015e\u0130D\u2019i kent d\u0131\u015f\u0131na atman\u0131n gerisinde a\u00e7\u0131klanan hedef kenti istikrarl\u0131 hale getirmek ve I\u015e\u0130D\u2019in kendini Ninova\u2019da yeniden canland\u0131ramamas\u0131n\u0131 garantilemektir. I\u015e\u0130D d\u00fc\u015ft\u00fckten sonra Ninova\u2019n\u0131n g\u00fcvenlik ve siyasal istikrar\u0131n\u0131 sa\u011flaman\u0131n daha b\u00fcy\u00fck bir zorluk olu\u015fturmas\u0131 beklenmektedir.[21]<\/a><\/p>\n<\/p>\n
Harita: The Guardian[22]<\/a><\/p>\nH\u00e2lihaz\u0131rda silahl\u0131 etnik ve mezhepsel g\u00fc\u00e7lerin bir kar\u0131\u015f\u0131m\u0131 Musul\u2019u ku\u015fatm\u0131\u015f durumdad\u0131r. Musul\u2019u I\u015e\u0130D\u2019den geri almak i\u00e7in y\u00fcr\u00fct\u00fclen taarruzun \u00f6nderli\u011fini Irak Ordusu yapmaktad\u0131r. Ancak Ha\u015fdi \u015eabi \u00e7at\u0131s\u0131 alt\u0131ndaki \u015eii militanlar ve Pe\u015fmerge de bu operasyona kat\u0131lmaktad\u0131r.[23]<\/a> S\u00fcnniler, Hristiyanlar, T\u00fcrkmenler, Ezidiler ve di\u011fer sava\u015f\u00e7\u0131lar ise ya Irak Ordusu ve Ha\u015fdi \u015eabi ile birle\u015fmi\u015f durumda ya da K\u00fcrt Pe\u015fmergesi\u2019nin komutas\u0131 alt\u0131ndad\u0131r. T\u00fcrkiye de d\u00e2hil olmak \u00fczere Uluslararas\u0131 Koalisyon g\u00fc\u00e7leri, genel olarak, ihtiya\u00e7 duyuldu\u011funda hava deste\u011fi, ke\u015fif ve a\u011f\u0131r silahlarla[24]<\/a> destek sa\u011flamakla g\u00f6revlendirilmi\u015flerdir.<\/p>\nMusul\u2019un kurtar\u0131lmas\u0131na kimin dahil olaca\u011f\u0131na ili\u015fkin olarak birka\u00e7 ayd\u0131r s\u00fcren hararetli siyasi tart\u0131\u015fmalar\u0131n nedenlerinden biri, \u015eii militanlar\u0131n\u0131n Ninova eyaletindeki en b\u00fcy\u00fck demografik grup olan S\u00fcnni Araplara kar\u015f\u0131 mezhepsel istismarlarda bulunaca\u011f\u0131 ve sava\u015f su\u00e7u i\u015fleyecekleri korkusudur. \u015eii militanlar; Tikrit, Beyci, Felluce ve Ramadi\u2019nin kurtulu\u015fu s\u0131ras\u0131nda ve sonras\u0131nda S\u00fcnnilere kar\u015f\u0131 ciddi insan haklar\u0131 ihlallerinde bulunmak ve sava\u015f su\u00e7u i\u015flemekle itham edilmektedir. Irak h\u00fck\u00fcmeti, Koalisyon ve Irak Ordusu komutanlar\u0131, S\u00fcnni Araplara kar\u015f\u0131 olas\u0131 bir su\u00e7 i\u015flenmesini engellemek i\u00e7in, bu milislerin Musul kentine girmeyeceklerine dair s\u00f6z vermi\u015ftir. Nitekim bu militanlar ve Pe\u015fmerge, Irak Ordusu\u2019na destek vermek \u00fczere kent d\u0131\u015f\u0131nda kalmak zorundad\u0131r. Ancak \u015eiilerin egemen oldu\u011fu Irak Ordusu hem S\u00fcnni Araplar hem de uluslararas\u0131 insan haklar\u0131 \u00f6rg\u00fctleri[25]<\/a> taraf\u0131ndan S\u00fcnni Araplara kar\u015f\u0131 mezhepsel su\u00e7lar i\u015flemekle itham edilmektedir. Son g\u00fcnlerdeki g\u00f6rg\u00fc tan\u0131klar\u0131n\u0131n beyanlar\u0131 ve video kay\u0131tlar\u0131, Irak g\u00fcvenlik g\u00fc\u00e7lerinin Musul\u2019dan ka\u00e7makta olan sivillere y\u00f6nelik istismar iddialar\u0131n\u0131 kan\u0131tlamaktad\u0131r[26]<\/a>. Irak ordusu, \u015eii militanlar ve K\u00fcrt sava\u015f\u00e7\u0131lar\u0131n davran\u0131\u015flar\u0131 Ninova eyaletinin I\u015e\u0130D\u2019den sonra ihtiya\u00e7 duyaca\u011f\u0131 istikrar\u0131n \u015feklini bi\u00e7imlendirecektir.<\/p>\nIrak\u2019\u0131n b\u00fcy\u00fck etnik-mezhepsel gruplar\u0131 aras\u0131ndaki ili\u015fkiler Irak\u2019\u0131n \u00e7alkant\u0131l\u0131 siyasi tarihine derin bir \u015fekilde k\u00f6k salm\u0131\u015f endi\u015fe verici g\u00fcvensizliklerle doludur. Irak\u2019\u0131n \u00f6nde gelen S\u00fcnni fig\u00fcrleri ile yapt\u0131\u011f\u0131m g\u00f6r\u00fc\u015fmelerde[27]<\/a>, edindi\u011fim izlenim onlar\u0131n ortak bir konu \u00fczerinde anla\u015fm\u0131\u015f g\u00f6r\u00fcnmeleriydi: Ba\u011fdat merkezi y\u00f6netimine g\u00fcvenin yeniden kazan\u0131lmas\u0131 ve gerginli\u011fin azalmas\u0131 i\u00e7in y\u00f6netimin adem-i merkezile\u015ftirilmesi gerekmektedir. Bu, baz\u0131lar\u0131n\u0131n herhangi bir adem-i merkezile\u015ftirmenin Ba\u011fdat\u2019ta bulunan merkezi h\u00fck\u00fcmeti ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz olarak zay\u0131flataca\u011f\u0131n\u0131 \u00f6ne s\u00fcrmelerine yol a\u00e7abilirse de ama\u00e7lanan bu de\u011fildir. Ger\u00e7ekte S\u00fcnni siyasal elit, federal eyaletlerin merkezi h\u00fck\u00fcmette yeterli bir bi\u00e7imde temsil edilecek olmas\u0131n\u0131n sa\u011flanmas\u0131n\u0131 ummaktad\u0131r. Bu, Irak\u2019\u0131n birle\u015fik ve g\u00fc\u00e7l\u00fc bir \u00fclke olarak kalabilmesini m\u00fcmk\u00fcn k\u0131lacakt\u0131r. Esil Nuceyfi[28]<\/a>, yak\u0131n bir zaman \u00f6nce I\u015e\u0130D\u2019den kurtar\u0131lan Ninova\u2019n\u0131n di\u011fer eyaletler i\u00e7in bir siyasal model olabilece\u011fini \u00f6ne s\u00fcrmektedir. Ancak S\u00fcnni Araplar\u0131n, Ba\u011fdat\u2019ta \u015eiilerin ba\u015f\u0131n\u0131 \u00e7ekti\u011fi merkezi h\u00fck\u00fcmete \u00e7\u00f6z\u00fcm \u00f6nerilerini nas\u0131l sunacaklar\u0131 hen\u00fcz a\u00e7\u0131k de\u011fildir.<\/p>\nTravmatize Olmu\u015f Az\u0131nl\u0131klar<\/strong><\/span><\/p>\nIrak\u2019ta dini bir az\u0131nl\u0131k olan Ezidiler, I\u015e\u0130D\u2019in Ninova eyaletini ele ge\u00e7irdi\u011fi Haziran 2014\u2019ten bu yana man\u015fetlerde yer almaktad\u0131r. I\u015e\u0130D sava\u015f\u00e7\u0131lar\u0131 eyaletteki Ezidilere kar\u015f\u0131 barbarca su\u00e7lar i\u015flemi\u015f, binlercesini \u00f6ld\u00fcrm\u00fc\u015f ve y\u00fczlerce kad\u0131n\u0131 k\u00f6lele\u015ftirmi\u015flerdir. Irak\u2019ta I\u015e\u0130D\u2019in zulm\u00fcne u\u011frayan Ezidilerin ya\u015fad\u0131klar\u0131 travmatik olaylar asla unutulmayacakt\u0131r. Travmaya u\u011frayan Ezidi az\u0131nl\u0131k korunmaya ve kentlerine d\u00f6nebilmeleri i\u00e7in onlar\u0131 \u00e7ok dinli ve alanlara yeniden entegre edebilecek onar\u0131c\u0131 adalete ihtiya\u00e7 duyacakt\u0131r. Ninova\u2019y\u0131 istikrarl\u0131 bir hale getirmek ve travmatize olmu\u015f az\u0131nl\u0131klar\u0131n g\u00fcvenli bir bi\u00e7imde d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc sa\u011flamak i\u00e7in, yerel h\u00fck\u00fcmet yetkilileri, Ninova\u2019y\u0131 temsil eden parlamento \u00fcyeleri ve yerel siyaset\u00e7iler kapsaml\u0131 iki \u00f6neride bulunmu\u015ftur:[29]<\/a> \u0130lki, Ninova\u2019y\u0131 Ba\u011fdat ve KBY aras\u0131ndaki tarihi siyasi anla\u015fmazl\u0131klardan izole etmek; ikincisi ise hukukun \u00fcst\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc ilkesini temel alarak Ninova\u2019da temsili bir y\u00f6netim bi\u00e7iminin geli\u015fmesini sa\u011flamak \u00fczere uluslararas\u0131 koruma ve destek sa\u011flamak. Bu hedeflere ula\u015fmak i\u00e7in az\u0131nl\u0131klar\u0131n korunmas\u0131 ve g\u00fcvenli\u011fin sa\u011flanmas\u0131 ve Ninova\u2019n\u0131n yeniden in\u015fas\u0131na yard\u0131m i\u00e7in eyalette uluslararas\u0131 g\u00fc\u00e7lerin konumlanmas\u0131 olduk\u00e7a \u00f6nemlidir.<\/p>\nI\u015e\u0130D\u2019in etnik-mezhepsel gruplara y\u00f6nelik ihlalleri Ezidilerle s\u0131n\u0131rl\u0131 de\u011fildir. Hristiyanlar, T\u00fcrkmenler, K\u00fcrtler, \u015eii ve S\u00fcnni Araplar da Irak\u2019ta I\u015e\u0130D\u2019in i\u015fgal etti\u011fi b\u00f6lgelerde ac\u0131 \u00e7ekmektedirler. Bu gruplar aras\u0131ndaki g\u00fcvensizlik ve d\u00fc\u015fmanl\u0131k d\u00fczeyi \u00e7ok dinli ve bir\u00e7ok etnik grubu bar\u0131nd\u0131ran alanlarda toplumsal dengeyi tehdit etmektedir. I\u015e\u0130D sonras\u0131 Irak\u2019\u0131n istikrara kavu\u015fmas\u0131na y\u00f6nelik bir plan yap\u0131lmal\u0131d\u0131r. Ninova\u2019da t\u00fcm az\u0131nl\u0131klar\u0131n temsil edildi\u011fi adem-i merkeziyet\u00e7i yerel y\u00f6netim bi\u00e7imi, Irak\u2019taki di\u011fer istikrars\u0131z b\u00f6lgeler i\u00e7in bir model olabilir.<\/p>\n
Tart\u0131\u015fmal\u0131 B\u00f6lgeler<\/strong><\/span><\/p>\nIrak\u2019taki tart\u0131\u015fmal\u0131 b\u00f6lgeler, \u00f6nemli \u00f6l\u00e7\u00fcde T\u00fcrkiye ve \u0130ran\u2019la ili\u015fkili olarak, b\u00f6lgesel d\u00fczeyde daha \u00e7ok dallan\u0131p budaklanan \u00e7eki\u015fmeli ve istikrar\u0131 bozan bir meseledir. Bir tarafta T\u00fcrkiye\u2019nin Kerk\u00fck\u2019teki T\u00fcrkmen az\u0131nl\u0131\u011f\u0131 korumak ve olas\u0131 PKK sald\u0131r\u0131lar\u0131n\u0131 \u00f6nlemek i\u00e7in Irak s\u0131n\u0131r\u0131n\u0131 ge\u00e7mesi ve yak\u0131n bir zaman \u00f6nce de Musul\u2019daki S\u00fcnni Araplar\u0131 \u015eii militanlar\u0131n\u0131n olas\u0131 ihlallerine kar\u015f\u0131 korumak \u00fczere askeri m\u00fcdahalede bulunmas\u0131 hakk\u0131nda konu\u015fulmaktad\u0131r. Di\u011fer tarafta Irak h\u00fck\u00fcmeti[30]<\/a> ve uzmanlar[31]<\/a>, T\u00fcrkiye\u2019nin Irak\u2019a m\u00fcdahalesini, kendi \u00e7\u0131karlar\u0131n\u0131 korumak ve \u0130ran\u2019la Orta Do\u011fu\u2019ya kimin egemen olaca\u011f\u0131na dair derin tarihi m\u00fccadelesinde g\u00fcc\u00fcn\u00fc korumaya \u00e7al\u0131\u015fmak olarak yorumlamaktad\u0131r.[32]<\/a><\/p>\n\u0130ran ise, aksine, Irak\u2019taki \u00e7\u0131karlar\u0131n\u0131 korumak i\u00e7in, \u015eii militanlara silah temini, y\u00f6netim ve finans sa\u011flama konusunda \u00f6nemli bir rol oynamaktad\u0131r.[33]<\/a> Kerk\u00fck\u2019\u00fcn KBY taraf\u0131ndan y\u00f6netilen b\u00f6lgenin i\u00e7inde olmas\u0131na \u0130ran da kar\u015f\u0131d\u0131r. \u0130ran\u2019\u0131n Irak\u2019ta ba\u011f\u0131ms\u0131z bir K\u00fcrt devleti beklentisini azaltma konusunda bir \u00e7\u0131kar\u0131 vard\u0131r. \u0130ran\u2019da yakla\u015f\u0131k 7-9 milyonluk bir K\u00fcrt az\u0131nl\u0131k bulunmaktad\u0131r.[34]<\/a> Ancak, \u0130ran h\u00fck\u00fcmetinin Irak\u2019taki tart\u0131\u015fmal\u0131 b\u00f6lgelere y\u00f6nelik politikalar\u0131 sadece K\u00fcrt meselesi ile ilgili de\u011fildir. Bu politikalar ayn\u0131 zamanda T\u00fcrkiye ve \u0130ran aras\u0131nda Orta Do\u011fu\u2019ya egemen olma rekabetinin bir par\u00e7as\u0131 olarak da okunabilir.<\/p>\nPetrol zengini Kerk\u00fck kentinin sakinleri K\u00fcrt, \u015eii\/S\u00fcnni Arap, T\u00fcrkmen ve di\u011fer az\u0131nl\u0131klar\u0131n bir kar\u0131\u015f\u0131m\u0131ndan olu\u015fmaktad\u0131r. Kerk\u00fck, Irak\u2019ta tart\u0131\u015fmal\u0131 b\u00f6lgelerin merkezini temsil etmektedir. Ancak, Ninova\/Diyala ve KBY aras\u0131ndaki baz\u0131 eyalet s\u0131n\u0131rlar\u0131 da tart\u0131\u015fmal\u0131 b\u00f6lgelerdir. Tart\u0131\u015fmal\u0131 b\u00f6lgelere ili\u015fkin konular\u0131n \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fc i\u00e7in kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 \u00f6d\u00fcnler vererek anla\u015fmaya varmak isteyen siyasi akt\u00f6rlere ihtiya\u00e7 vard\u0131r. Irak\u2019taki mevcut durumda b\u00f6yle bir tarihi siyasi uzla\u015fman\u0131n zaman\u0131 gelmemi\u015ftir. Bu nedenle ge\u00e7ici bir pratik \u00e7\u00f6z\u00fcm \u00fczerinde d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmelidir.<\/p>\n
KBY ve Irak H\u00fck\u00fcmeti\/Ninova eyaleti aras\u0131nda tart\u0131\u015fma yaratan b\u00f6lgeler konusunu \u00e7\u00f6zmeye y\u00f6nelik \u00f6nerilerden biri Esil Nuceyfi\u2019den gelmi\u015ftir. Nuceyfi, tart\u0131\u015fmal\u0131 alanlar\u0131n kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 \u00e7\u0131kar alanlar\u0131na d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fc bu b\u00f6lgeler i\u00e7in Ninova ve KBY yerel y\u00f6netimleri aras\u0131nda bir anla\u015fma yap\u0131lmas\u0131n\u0131 \u00f6nermektedir. Bu kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 \u00e7\u0131kar alanlar\u0131 KBY ve Ninova B\u00f6lge Y\u00f6netimi (NBY) taraf\u0131ndan ortak y\u00f6netilecektir. Nuceyfi, I\u015e\u0130D\u2019in yenilgiye u\u011frat\u0131lmas\u0131n\u0131n ard\u0131ndan Ninova\u2019n\u0131n KBY\u2019dekine benzer bir b\u00f6lgesel h\u00fck\u00fcmet olabilece\u011fini ummaktad\u0131r. \u015eunu da belirtmek gerekir ki, Nuceyfi \u015fu an Musul\u2019u I\u015e\u0130D\u2019den kurtarmak i\u00e7in Irak Ordusu\u2019nun yan\u0131nda sava\u015fan ve 4000 kadar milisi olan bir yerel kuvvetin ba\u015f\u0131nda bulunmaktad\u0131r. Nuceyfi liderli\u011findeki S\u00fcnni g\u00fc\u00e7 daha \u00f6nce Ha\u015fdi Vatani olarak adland\u0131r\u0131lmaktayd\u0131[35]<\/a>, ancak Musul\u2019u geri almaya y\u00f6nelik taarruzun \u00f6ncesinde ad\u0131 \u201cNinova Muhaf\u0131zlar\u0131\u201d olarak de\u011fi\u015ftirilmi\u015ftir. Bu yeni isim yerel S\u00fcnni Araplar aras\u0131nda, Ninova\u2019da, \u201cNinova Muhaf\u0131zlar\u0131\u201dn\u0131n Ninova B\u00f6lgesel Y\u00f6netimi\u2019nin (NBY) muhaf\u0131zlar\u0131 olan bir b\u00f6lgesel h\u00fck\u00fcmet olu\u015fturma arzusuna i\u015faret etmektedir.<\/p>\nSonu\u00e7<\/strong><\/span><\/p>\nIrak\u2019taki istikrar\u0131n sa\u011flanmas\u0131, travmatize olmu\u015f az\u0131nl\u0131klar\u0131n yeniden entegrasyonu ve tart\u0131\u015fmal\u0131 b\u00f6lgeler konusunda anla\u015fmaya var\u0131lmas\u0131na dair problemler inan\u0131lmaz \u00f6l\u00e7\u00fcde kar\u0131\u015f\u0131kt\u0131r. Bu sorunlar\u0131n sadece I\u015e\u0130D\u2019in yenilgiye u\u011frat\u0131lmas\u0131 ile \u00e7\u00f6z\u00fclece\u011fine inanmak i\u00e7in hi\u00e7bir neden yoktur. Bu meselelerin \u00e7\u00f6z\u00fclmesi ve Irak\u2019ta kal\u0131c\u0131 bir bar\u0131\u015f\u0131n sa\u011flanmas\u0131 i\u00e7in yerel ve uluslararas\u0131 payda\u015flar\u0131n yo\u011fun \u00e7aba harcamalar\u0131 gerekmektedir.<\/p>\n
Referanslar<\/strong><\/span><\/p>\n[1]<\/a> Danahar, P. (2015). The New Middle East: The World After the Arab Spring. London, Bloomsbury.<\/p>\n[2]<\/a> Benraad, M. (2011). ” Iraq’s Tribal \u201cSahwa\u201d: Its Rise and Fall.” Middle East Policy 18: 121\u2013 131.<\/p>\n[3]<\/a> Dodge, T. (2012). Iraq: from war to a new authoritarianism. London, The International Institute for Strategic Studies.<\/p>\n[4]<\/a> https:\/\/www.britannica.com\/place\/Ninevehancient-city-Iraq<\/a>, Eri\u015fim tarihi: 19 Ekim 2016<\/p>\n[5]<\/a> Tripp, C. (2000). A History of Iraq. Cambridge, Cambridge University Press.<\/p>\n[6]<\/a> A.g.e.<\/p>\n[7]<\/a>https:\/\/www.theguardian.com\/world\/2016\/oct\/18\/battle-for-mosul-day-two-isis-iraqikurdish?CMP=share_btn_fb<\/a>, Eri\u015fim tarihi: 19 Ekim 2016<\/p>\n[8]<\/a> https:\/\/www.ft.com\/content\/acd476f4-975c-11e6-a80e-bcd69f323a8b<\/a>, Eri\u015fim tarihi: 25 Ekim 2016<\/p>\n[9]<\/a> http:\/\/www.nytimes.com\/2016\/10\/22\/world\/middleeast\/iraq-kirkuk.html<\/a>, Eri\u015fim tarihi: 24 Ekim 2016<\/p>\n[10]<\/a>https:\/\/www.theatlantic.com\/international\/archive\/2016\/10\/mosul-iraq-isis-abadikurds-sunni-shia-pesh-merga\/504638\/<\/a>, Eri\u015fim tarihi: 24 Ekim 2016<\/p>\n[11]<\/a> Ladwig, W. C. (2007). “Training Foreign Police: A Missing Aspect of U.S. Security Assistance to Counterinsurgency.” Comparative Strategy 26(4): 285-293.<\/p>\n[12]<\/a> Sanderson, T. M. (2004). Transnational Terror and Organized Crime: Blurring the Lines. SAIS Review of International Affairs 24(1), 49-61. The Johns Hopkins University Press. 26 Ekim 2016 tarihinde Project MUSE veri taban\u0131ndan eri\u015filmi\u015ftir.<\/p>\n[13]<\/a> Makarenko, T. (2004). “The CrimeTerror Continuum: Tracing the Interplay between Transnational Organised Crime and Terrorism.” Global Crime 6(1): 129-145.<\/p>\n[14]<\/a> http:\/\/edition.cnn.com\/2014\/10\/06\/world\/meast\/isis-funding\/<\/a>, Eri\u015fim tarihi: 26 Ekim 2016<\/p>\n[15]<\/a> 19 Ekim 2016 tarihinde Ninova Eski Valisi Esil Nuceyfi ve Pe\u015fmergenin saha komutanlar\u0131 ile bir g\u00f6r\u00fc\u015fme yaparak onlara Musul\u2019u kurtarma operasyonunda ordunun kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131 zorluklar hakk\u0131nda sorular sordum.<\/p>\n[16]<\/a> Haberler, http:\/\/www.telegraph.co.uk\/news\/2016\/10\/19\/isil-using-mosulcivilians-as-human-shields-pentagon-saysas-us\/<\/a>, Eri\u015fim tarihi: 19 Ekim 2016\u2019d\u0131r ve Musul i\u00e7inden ikincil kaynaklar taraf\u0131ndan do\u011frulanm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n[17]<\/a> KBY D\u0131\u015f \u0130li\u015fkiler Koordinat\u00f6rl\u00fc\u011f\u00fc yetkilisi ile g\u00f6r\u00fc\u015fme.<\/p>\n[18]<\/a> \u201cPrens\u201d s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn Arap\u00e7a kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131, ayn\u0131 zamanda I\u015e\u0130D sisteminde bir komuta kademesi.<\/p>\n[19]<\/a> http:\/\/iisa.org.uk\/wp-content\/uploads\/2016\/10\/Mosul-Report-The-dayafter-Final-edit.pdf<\/a><\/p>\n[20]<\/a> https:\/\/www.fas.org\/sgp\/crs\/natsec\/R44135.pdf<\/a>, Eri\u015fim tarihi: 24 Ekim 2016<\/p>\n[21]<\/a>http:\/\/warontherocks.com\/2016\/10\/politicspopulation-and-hydrocarbons-preparingfor-mosuls-aftermath\/<\/a>, Eri\u015fim tarihi: 24 Ekim 2016<\/p>\n[22]<\/a>https:\/\/www.theguardian.com\/world\/2016\/oct\/17\/iraqi-forces-begin-assault-on-isisstronghold-mosul<\/a>, Eri\u015fim tarihi: 17 Ekim 2016<\/p>\n[23]<\/a> http:\/\/www.bbc.co.uk\/news\/world-middle-east-37674693<\/a>, Eri\u015fim tarihi: 25 Ekim 2016<\/p>\n[24]<\/a> http:\/\/www.nytimes.com\/interactive\/2016\/10\/17\/world\/middleeast\/iraq-mosul-isis-map.html<\/a>, Eri\u015fim tarihi: 25 Ekim 2016<\/p>\n[25]<\/a>https:\/\/www.amnesty.org\/en\/latest\/news\/2016\/10\/iraqis-fleeing-is-held-areas-face-torturedisappearance-and-death-in-revengeattacks\/<\/a>, Eri\u015fim tarihi: 26 Ekim 2016<\/p>\n[26]<\/a>https:\/\/www.middleeastmonitor.com\/20161026-video-iraqi-soldiers-abuse-children-nearmosul\/#.WBCSTjky6Rg.twitter<\/a>, Eri\u015fim tarihi: 26 Ekim 2016<\/p>\n[27]<\/a> Irak Eski Cumhurba\u015fkan\u0131 Yard\u0131mc\u0131s\u0131 Tar\u0131k El Ha\u015fimi, eski Maliye Bakan\u0131 Dr. Rafi el-\u0130sevi, Ninova eski valisi Esil Nuceyfi ve Irak Projesi Ba\u015fkan\u0131 \u015eeyh Cemal el-Dari gibi \u00f6nde gelen S\u00fcnni Arap isimlerle r\u00f6portajlar yapt\u0131m.<\/p>\n[28]<\/a> 20 Ekim 2016 tarihinde Esil Nuceyfi ile yapt\u0131\u011f\u0131m g\u00f6r\u00fc\u015fme.<\/p>\n[29]<\/a> 1 Eyl\u00fcl 2016 ve 19 Ekim 2016 tarihleri aras\u0131nda Ninova b\u00f6lge konseyinin \u015fimdiki \u00fcyeleri, yerel politikac\u0131lar, milletvekilleri ve a\u015firet \u015feyhleri ile r\u00f6portajlar yapt\u0131m.<\/p>\n[30]<\/a> http:\/\/www.reuters.com\/article\/us-mideast-crisis-iraq-turkeyidUSKCN12M0GQ?il=0<\/a><\/p>\n[31]<\/a> Aras, B. (2009). “Turkey’s rise in the Greater Middle East: peace-building in the periphery.” Journal of Balkan and Near Eastern Studies 11(1): 29-41<\/p>\n[32]<\/a>http:\/\/english.alarabiya.net\/en\/News\/middleeast\/2016\/10\/24\/Iraq-denies-Turkey-takingpart-in-Mosul-battle.html<\/a>, Eri\u015fim tarihi: 25 Ekim 2016<\/p>\n[33]<\/a>http:\/\/freebeacon.com\/wp-content\/uploads\/2015\/09\/20150731-CRS-Memo-toSenator-Kirk-Iran-Financial-Support-toTerrorists-and-Militants-1.pdf<\/a>, http:\/\/foreignpolicy.com\/2015\/02\/19\/iransshiite-militias-are-running-amok-in-iraq\/<\/a>, Eri\u015fim tarihi: 26 Ekim 2016.<\/p>\n
\u00d6zet<\/span><\/strong>: Bu \u00e7al\u0131\u015fma, I\u015e\u0130D\u2019in Irak\u2019ta i\u015fgal etti\u011fi son \u015fehir olan Musul\u2019dan \u00e7\u0131kar\u0131lmas\u0131n\u0131n siyasi ve etnik-mezhepsel sonu\u00e7lar\u0131n\u0131 incelemektedir. \u00c7arp\u0131c\u0131 benzerlikler olsa da I\u015e\u0130D\u2019den sonra Irak, I\u015e\u0130D\u2019den \u00f6nce oldu\u011fuyla ayn\u0131 olamayacakt\u0131r. Irak\u2019taki etnik ve dini gruplar\u0131 art\u0131k her zamankinden daha \u00e7ok b\u00f6l\u00fcnm\u00fc\u015f haldedir. I\u015e\u0130D\u2019in sivillere kar\u015f\u0131 i\u015fledi\u011fi zalimane ve mezhepsel su\u00e7lar Irak\u2019\u0131n \u00e7ok etnikli ve dinsel sosyal dokusunda derin yaralar b\u0131rakm\u0131\u015ft\u0131r. Irak\u2019\u0131 par\u00e7alanman\u0131n e\u015fi\u011finden kurtarmak ve kom\u015fusu Suriye\u2019dekine benzer bir i\u00e7 sava\u015f olas\u0131l\u0131\u011f\u0131ndan uzakla\u015ft\u0131rmak i\u00e7in yeni bir sosyal s\u00f6zle\u015fme gereklidir. Zehirleyici etnik-mezhepsel \u00e7at\u0131\u015fmalarla dolu sorunlu bir b\u00f6lgede, bir \u00e7e\u015fit adem-i merkeziyet\u00e7i bir y\u00f6netim Irak\u2019\u0131 bir arada tutan bir ba\u011f olabilir. Irak, Orta Do\u011fu\u2019nun de\u011fi\u015fken ko\u015fullar\u0131n\u0131n merkezinde, \u00e7e\u015fitli g\u00fc\u00e7lerin b\u00f6lgenin do\u011fal kaynaklar\u0131n\u0131 ve jeopolitik etkisini kontrol etmek ve nihayetinde b\u00f6lgenin haritas\u0131n\u0131 yeniden \u00e7izmek i\u00e7in birbiriyle rekabet etti\u011fi bir b\u00f6lgede yer almaktad\u0131r.[1]<\/a><\/span><\/p>\n<\/div> Musul\u2019un yeniden ele ge\u00e7irilmesi, I\u015e\u0130D\u2019in Irak\u2019ta bozguna u\u011frat\u0131ld\u0131\u011f\u0131 anlam\u0131na m\u0131 gelir? Ninova eyaletinin ba\u015fkenti Musul, 2014 y\u0131l\u0131 Haziran ay\u0131 ba\u015flar\u0131nda s\u00f6zde Irak ve \u015eam \u0130slam Devleti (I\u015e\u0130D) taraf\u0131ndan ele ge\u00e7irilen ilk kent idi. Musul ayn\u0131 zamanda bug\u00fcn de Irak\u2019ta I\u015e\u0130D\u2019in kontrol\u00fcnde olan son \u015fehirdir. Irak\u2019\u0131n \u0130slamc\u0131 a\u015f\u0131r\u0131 gruplar\u0131 askeri olarak yenme konusunda deneyime sahiptir. Irakl\u0131lar 2007-2009 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda, yerel S\u00fcnni a\u015firet g\u00fc\u00e7leri \u201cSahve\u201dnin (Arap\u00e7a \u201cUyan\u0131\u015f\u201d) yard\u0131m\u0131 ve ABD\u2019nin y\u00f6nlendirdi\u011fi koalisyon g\u00fc\u00e7lerinin do\u011frudan deste\u011fi ile El Kaide\u2019yi ve Irak \u0130slam Devleti\u2019ni yenebilmi\u015flerdir.[2]<\/a> Ancak bu a\u015f\u0131r\u0131 gruplar\u0131n yenilgisi uzun s\u00fcrmemi\u015ftir. Irak, 2011 kadar erken bir zamanda bu a\u015f\u0131r\u0131 gruplar\u0131n yeniden canlanmas\u0131na tan\u0131k olmu\u015ftur. Analistler,[3]<\/a> Irak h\u00fck\u00fcmetini, Sahve g\u00fc\u00e7lerini k\u00f6t\u00fc y\u00f6netmesi ve El Kaide ve Irak \u0130slam Devleti sonras\u0131 istikrar sa\u011flamaya y\u00f6nelik politikalar\u0131n\u0131n zay\u0131f olmas\u0131 nedeniyle bu a\u015f\u0131r\u0131 gruplara kar\u015f\u0131 elde edilen askeri zaferleri bo\u015fa harcamakla sorumlu tutmaktad\u0131r.<\/p>\n Ninova\u2019n\u0131n kurtar\u0131lmas\u0131n\u0131n siyasi sonu\u00e7lar\u0131 Irak\u2019\u0131n gelece\u011fi a\u00e7\u0131s\u0131ndan I\u015e\u0130D\u2019in askeri yenilgiye u\u011frat\u0131lmas\u0131ndan \u00e7ok daha anlaml\u0131 say\u0131l\u0131r. Ninova, I\u015e\u0130D\u2019den sonra Irak\u2019\u0131n nas\u0131l y\u00f6netilece\u011fi konusundaki fikir \u00e7at\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n ya\u015fand\u0131\u011f\u0131 yerdir. Ayn\u0131 zamanda siyasal ve k\u00fclt\u00fcrel tarih zenginli\u011fi ile bir \u0130slami simgedir. Ninova b\u00f6lgesinin ba\u015fkenti olan Musul, Orta Do\u011fu\u2019ya bir zamanlar egemen olan b\u00fcy\u00fck imparatorluklar\u0131n hem co\u011frafi hem de tarihsel[4]<\/a> kav\u015fa\u011f\u0131nda yer al\u0131r. Irakl\u0131 siyaset\u00e7iler 1923-1924 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda B\u00fcy\u00fck Britanya\u2019dan ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131klar\u0131n\u0131 talep ettiklerinde, Musul Irak\u2019taki manda y\u00f6netimlerini uzatmalar\u0131 kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131nda Britanya\u2019n\u0131n sundu\u011fu pazarl\u0131k kozu olmu\u015ftur. Irakl\u0131 politikac\u0131lar daha sonra Musul\u2019u elde tutmak ve T\u00fcrkiye\u2019ye\/Osmanl\u0131lara kaybetmek aras\u0131nda bir se\u00e7im yapmak zorunda kalm\u0131\u015flard\u0131r.[5]<\/a> Musul\u2019u kaybetmek yaln\u0131zca Irak\u2019\u0131n topraklar\u0131n\u0131n k\u00fc\u00e7\u00fclmesine neden olmayacak, ayn\u0131 zamanda etnik-mezhepsel dengesini de bozacakt\u0131.[6]<\/a> Musul bug\u00fcn kendini bir kez daha Irak\u2019\u0131 bat\u0131rabilecek ya da kurtarabilecek bir konumda bulmu\u015ftur.<\/p>\n Musul\u2019un kurtulu\u015funa kimin d\u00e2hil olaca\u011f\u0131na ili\u015fkin tart\u0131\u015fmalar sadece toprak ele ge\u00e7irmekle ilgili de\u011fil, ayn\u0131 zamanda siyasi etki ile de alakal\u0131d\u0131r. S\u00fcnni Araplar, \u015eiiler, K\u00fcrtler, T\u00fcrkmenler, Ezidiler ve Irakl\u0131 di\u011fer gruplar, birlikte ya\u015faman\u0131n m\u00fcmk\u00fcn oldu\u011fu bir y\u00f6netim bi\u00e7imi konusunda hen\u00fcz anla\u015famam\u0131\u015flard\u0131r. Bunun yan\u0131nda uluslararas\u0131 toplum ve b\u00f6lgesel g\u00fc\u00e7lerin de Irak\u2019\u0131n siyasi gelece\u011fini \u015fekillendirmede bir rol oynamas\u0131 beklenmektedir.<\/p>\n Musul\u2019u geri almak i\u00e7in \u00e7ok y\u00f6nl\u00fc taarruzun ba\u015flamas\u0131ndan bir hafta sonra g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr ki I\u015e\u0130D sava\u015fmadan kentten \u00e7ekilme niyetinde de\u011fildir.[7]<\/a> 21 Ekim 2016 Cuma g\u00fcn\u00fcn\u00fcn ilk saatlerinde, K\u00fcrt Pe\u015fmerge sava\u015f\u00e7\u0131lar\u0131, Uluslararas\u0131 Koalisyon\u2019un sava\u015f u\u00e7aklar\u0131 ve farkl\u0131 yerel \u015eii milisler, Kerk\u00fck\u2019e y\u00f6nelik bir I\u015e\u0130D sald\u0131r\u0131s\u0131n\u0131 geri p\u00fcsk\u00fcrtmeye \u00e7a\u011fr\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.[8]<\/a> Yakla\u015f\u0131k 50 I\u015e\u0130D sava\u015f\u00e7\u0131s\u0131, \u00f6nemli \u00f6l\u00e7\u00fcde g\u00fcvenlik merkezleri ve altyap\u0131 binalar\u0131 olmak \u00fczere kentin farkl\u0131 b\u00f6lgelerinde sald\u0131r\u0131lar ba\u015flatabilmi\u015ftir. 23 Ekim 2016 Pazar g\u00fcn\u00fc ise I\u015e\u0130D\u2019in elinden k\u0131sa bir s\u00fcre \u00f6nce kurtar\u0131lan Enbar ve Selahaddin kentlerinde de ustal\u0131kla benzer sald\u0131r\u0131larda bulunulmu\u015ftur. Baz\u0131 analist ve yorumcular bu sald\u0131r\u0131lar\u0131, I\u015e\u0130D\u2019in dikkatleri Musul \u00e7evresinden ve kay\u0131plar\u0131ndan uzakla\u015ft\u0131rma te\u015febb\u00fcs\u00fc olarak yorumlam\u0131\u015ft\u0131r.[9]<\/a> Bu ayn\u0131 zamanda I\u015e\u0130D\u2019in yeralt\u0131na \u00e7ekilme niyetini oldu\u011funun ilk i\u015faretleri de olabilir. Anbar, Selahaddin ve Kerk\u00fck\u2019te yak\u0131n zamanda ger\u00e7ekle\u015fen I\u015e\u0130D sald\u0131r\u0131lar\u0131 sadece Irak g\u00fcvenlik g\u00fc\u00e7lerini de\u011fil ayn\u0131 zamanda S\u00fcnni a\u015firet sava\u015f\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n evlerini de hedef alm\u0131\u015ft\u0131r. I\u015e\u0130D\u2019in Irak\u2019\u0131n her taraf\u0131nda, organize su\u00e7lara kar\u015f\u0131 teknikler kullan\u0131larak \u00fcstesinden gelinmesi gereken, kayda de\u011fer bir uyuyan h\u00fccre a\u011f\u0131 bulunmaktad\u0131r. Michael Knights \u015funu iddia etmektedir:<\/p>\n \u201cI\u015e\u0130D Musul\u2019da her yenildi\u011finde, mafya tipi bir a\u011f olarak yeniden ortaya \u00e7\u0131kmaktad\u0131r. Mali kaynaklar\u0131, alt\u0131n piyasas\u0131n\u0131 ya da cep telefonu operat\u00f6rleri veya kentin emlak sekt\u00f6r\u00fcn\u00fc y\u00f6neten ki\u015filere suikast d\u00fczenlemekte ve onlara g\u00f6zda\u011f\u0131 vermekte ve b\u00f6ylece yava\u015f yava\u015f para ve n\u00fcfuz toplad\u0131ktan sonra da \u00f6nceki halinden daha g\u00fc\u00e7l\u00fc bir \u015fekilde geri d\u00f6nmektedir. Musul\u2019da ihtiya\u00e7 duydu\u011fumuz \u015fey uluslararas\u0131 istihbarat ve polis g\u00fc\u00e7lerince desteklenen organize su\u00e7 kar\u015f\u0131t\u0131 operasyonlard\u0131r. I\u015e\u0130D\u2019in kentte tamamen yok edilmesi i\u00e7in mafya tipi su\u00e7 a\u011f\u0131n\u0131 ortadan kald\u0131racak Irakl\u0131lara yard\u0131m etmeliyiz. Bunu yaparsak, I\u015e\u0130D\u2019in Musul\u2019da yeniden canlanmas\u0131na ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz bir bi\u00e7imde yol a\u00e7an zinciri k\u0131rm\u0131\u015f oluruz.\u201d[10]<\/a><\/p>\n Ancak Irak, \u00fclkedeki I\u015e\u0130D a\u011flar\u0131n\u0131 yok etmeye y\u00f6nelik bu t\u00fcr tekniklere ba\u015fvurmak i\u00e7in kurumsal kapasiteden ve siyasi iradeden yoksundur. Etkin polis g\u00fc\u00e7leri ter\u00f6rle m\u00fccadelenin temel bile\u015fenleridir.[11]<\/a> Uluslararas\u0131 organize su\u00e7 ve ter\u00f6rizm aras\u0131ndaki \u00e7izgiler mu\u011flakt\u0131r.[12]<\/a> Makarenko, T. (2010)[13]<\/a>, So\u011fuk Sava\u015f sona erdi\u011finden beri organize su\u00e7 eylemlerinin d\u00fcnya \u00e7ap\u0131nda ter\u00f6r gruplar\u0131 i\u00e7in temel gelir kayna\u011f\u0131 oldu\u011funu belirtmektedir. Irak \u0130slam Devleti ve akabinde I\u015e\u0130D Irak\u2019taki organize su\u00e7 eylemlerine yabanc\u0131 de\u011fildir. Petrol ka\u00e7ak\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131, fidye i\u00e7in adam ka\u00e7\u0131rma ve kara para aklama I\u015e\u0130D\u2019in Irak\u2019\u0131n i\u00e7inde ve d\u0131\u015f\u0131nda ter\u00f6r eylemlerini finanse etmek i\u00e7in ba\u015fvurdu\u011fu ana gelir kaynaklar\u0131 aras\u0131nda yer almaktad\u0131r.[14]<\/a> Irak, ter\u00f6rle m\u00fccadelede organize su\u00e7a kar\u015f\u0131 tekniklerin uygulanmas\u0131nda kesinlikle uluslararas\u0131 deste\u011fe ba\u011fl\u0131 olacakt\u0131r.<\/p>\n Musul\u2019u Geri Almak<\/strong><\/span><\/p>\n Tikrit, Baiji, Felluce ve Ramadi, I\u015e\u0130D\u2019den yak\u0131n zaman \u00f6nce kurtar\u0131lan Selahaddin ve Anbar eyaletindeki \u00f6nemli \u015fehirler aras\u0131ndad\u0131r. Bu \u015fehirler \u015fu anda nispeten daha g\u00fcvenlidir. Ancak istikrarl\u0131 olmaktan uzakt\u0131rlar. Hen\u00fcz kentlerine d\u00f6nmemi\u015f binlerce m\u00fclteci ve yerlerinden edilmi\u015f ki\u015filer bulunmaktad\u0131r. Kurtulu\u015fundan sonra bu kentleri kimin kontrol edece\u011fi konusundaki siyasi tart\u0131\u015fmalar, kara may\u0131nlar\u0131 ve \u015eii militanlar\u0131n suiistimalleri, bu kentlerin yerlerinden edilmi\u015f sakinlerinin evlerine d\u00f6nmelerini engelleyen \u00f6nemli konular aras\u0131ndad\u0131r.<\/p>\n Musul\u2019un kurtar\u0131lmas\u0131 operasyonuna kimin kat\u0131laca\u011f\u0131n\u0131 belirlemeye y\u00f6nelik aylar s\u00fcren hararetli siyasi tart\u0131\u015fmalardan sonra, kenti I\u015e\u0130D\u2019den geri alma sald\u0131r\u0131s\u0131 ba\u015flad\u0131. Ancak, ordu komutanlar\u0131 ve siyasi liderler I\u015e\u0130D\u2019e kar\u015f\u0131 s\u00fcratli bir zafer beklememektedir.[15]<\/a> Sahadaki birliklerin komutanlar\u0131na g\u00f6re, Musul sava\u015f\u0131 \u00fc\u00e7 ay kadar s\u00fcrebilir. G\u00fcvenlik g\u00fc\u00e7lerinin bahsetti\u011fi zorluklar, Musul\u2019a giden ana yollara I\u015e\u0130D taraf\u0131ndan yerle\u015ftirilen binlerce kara may\u0131n\u0131, evlerdeki bubi tuzaklar\u0131, I\u015e\u0130D militanlar\u0131n\u0131n kar\u015f\u0131 pusu kurarak sald\u0131rmak i\u00e7in haz\u0131rlad\u0131\u011f\u0131 t\u00fcneller ve I\u015e\u0130D\u2019in sivilleri canl\u0131 kalkan olarak kullan\u0131yor olmas\u0131d\u0131r.[16]<\/a> Ramadi\u2019yi referans noktas\u0131 olarak al\u0131rsak, Musul\u2019un emniyete al\u0131nmas\u0131 ve kara may\u0131nlar\u0131 ve bubi tuzaklar\u0131n\u0131n temizlenmesi en iyi ihtimalle aylar s\u00fcrecektir. Bu da yerlerinden edilmi\u015f y\u00fcz binlerce ki\u015finin d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc yava\u015flatacakt\u0131r.<\/p>\n Irak h\u00fck\u00fcmeti ve uluslararas\u0131 \u00f6rg\u00fctlerin kendilerini haz\u0131rlad\u0131klar\u0131 bir di\u011fer zorluk, Musul\u2019u geri almak i\u00e7in ba\u015flat\u0131lan askeri sald\u0131r\u0131 nedeniyle takriben bir milyon ki\u015finin m\u00fclteci durumuna d\u00fc\u015fme olas\u0131l\u0131\u011f\u0131d\u0131r. H\u00e2lihaz\u0131rda Irak K\u00fcrdistan\u0131\u2019nda Musul\u2019dan g\u00f6\u00e7 etmek zorunda kalm\u0131\u015f y\u00fcz binlerce ki\u015fi vard\u0131r. K\u00fcrdistan B\u00f6lgesel H\u00fck\u00fcmeti (KBY),[17]<\/a> \u00f6zg\u00fcrle\u015ftirme g\u00fc\u00e7leri Musul\u2019a yakla\u015ft\u0131k\u00e7a bu say\u0131n\u0131n en az \u00fc\u00e7 kat\u0131na \u00e7\u0131kmas\u0131n\u0131 beklemektedir. Olas\u0131 bir m\u00fclteci krizi sadece insani zorluk de\u011fil ayn\u0131 zamanda ciddi bir g\u00fcvenlik sorununu da ortaya \u00e7\u0131karmaktad\u0131r. I\u015e\u0130D emirleri,[18]<\/a> komutanlar\u0131 ve sava\u015f\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131n kentten \u00e7\u0131k\u0131\u015flar\u0131n\u0131 gizlemek i\u00e7in kitlesel bir sivil dalgas\u0131n\u0131 kullanabilme ihtimalleri vard\u0131r. Bu durum sadece I\u015e\u0130D ter\u00f6ristlerinin \u00fclkelerine geri d\u00f6nece\u011fi anlam\u0131na gelmemekte ayn\u0131 zamanda I\u015e\u0130D\u2019in uyuyan h\u00fccreler olarak Ninova\u2019ya d\u00f6nece\u011fini de g\u00f6stermektedir. Musul\u2019u kurtarman\u0131n zorluklar\u0131, yerlerinden edilmi\u015f ki\u015filerin krizi, g\u00fcvenlik karma\u015fas\u0131 ve siyasi b\u00f6l\u00fcnmelerin ucu buca\u011f\u0131 yoktur. Yak\u0131n zaman \u00f6nce yap\u0131lan bir analiz[19]<\/a> Irak h\u00fck\u00fcmetinin t\u00fcm bu zorluklarla ba\u015fa \u00e7\u0131kmak i\u00e7in haz\u0131rl\u0131kl\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermektedir.<\/p>\n \u015eu a\u015famada Musul\u2019u kurtarma operasyonunun zamanlamas\u0131, I\u015e\u0130D\u2019in direni\u015fi, m\u00fclteciler ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fck g\u00fc\u00e7lerinin idaresi anlam\u0131nda nas\u0131l bir seyir izleyece\u011fini \u00f6n g\u00f6rmek olduk\u00e7a g\u00fc\u00e7t\u00fcr. Bir \u015fey kesin g\u00f6r\u00fcnmektedir: I\u015e\u0130D askeri olarak Ninova\u2019da yenilecektir. Ancak I\u015e\u0130D\u2019in askeri olarak yenilgiye u\u011frat\u0131lmas\u0131 koalisyonun tek hedefi de\u011fildir. \u015eunu da belirtmek gerekir ki s\u00f6zde \u0130slam Devleti\u2019ni (I\u015e\u0130D) yenmek \u00fczere olu\u015fturulan K\u00fcresel Koalisyon[20]<\/a> tam olarak homojen de\u011fildir. Koalisyon \u00fcyesi 60\u2019tan fazla devletin nihai hedefi I\u015e\u0130D\u2019i k\u00fc\u00e7\u00fcltmek ve yenilgiye u\u011fratmak olsa da her bir devletin kendi g\u00fcndemleri vard\u0131r. I\u015e\u0130D\u2019i kent d\u0131\u015f\u0131na atman\u0131n gerisinde a\u00e7\u0131klanan hedef kenti istikrarl\u0131 hale getirmek ve I\u015e\u0130D\u2019in kendini Ninova\u2019da yeniden canland\u0131ramamas\u0131n\u0131 garantilemektir. I\u015e\u0130D d\u00fc\u015ft\u00fckten sonra Ninova\u2019n\u0131n g\u00fcvenlik ve siyasal istikrar\u0131n\u0131 sa\u011flaman\u0131n daha b\u00fcy\u00fck bir zorluk olu\u015fturmas\u0131 beklenmektedir.[21]<\/a><\/p>\n Harita: The Guardian[22]<\/a><\/p>\n H\u00e2lihaz\u0131rda silahl\u0131 etnik ve mezhepsel g\u00fc\u00e7lerin bir kar\u0131\u015f\u0131m\u0131 Musul\u2019u ku\u015fatm\u0131\u015f durumdad\u0131r. Musul\u2019u I\u015e\u0130D\u2019den geri almak i\u00e7in y\u00fcr\u00fct\u00fclen taarruzun \u00f6nderli\u011fini Irak Ordusu yapmaktad\u0131r. Ancak Ha\u015fdi \u015eabi \u00e7at\u0131s\u0131 alt\u0131ndaki \u015eii militanlar ve Pe\u015fmerge de bu operasyona kat\u0131lmaktad\u0131r.[23]<\/a> S\u00fcnniler, Hristiyanlar, T\u00fcrkmenler, Ezidiler ve di\u011fer sava\u015f\u00e7\u0131lar ise ya Irak Ordusu ve Ha\u015fdi \u015eabi ile birle\u015fmi\u015f durumda ya da K\u00fcrt Pe\u015fmergesi\u2019nin komutas\u0131 alt\u0131ndad\u0131r. T\u00fcrkiye de d\u00e2hil olmak \u00fczere Uluslararas\u0131 Koalisyon g\u00fc\u00e7leri, genel olarak, ihtiya\u00e7 duyuldu\u011funda hava deste\u011fi, ke\u015fif ve a\u011f\u0131r silahlarla[24]<\/a> destek sa\u011flamakla g\u00f6revlendirilmi\u015flerdir.<\/p>\n Musul\u2019un kurtar\u0131lmas\u0131na kimin dahil olaca\u011f\u0131na ili\u015fkin olarak birka\u00e7 ayd\u0131r s\u00fcren hararetli siyasi tart\u0131\u015fmalar\u0131n nedenlerinden biri, \u015eii militanlar\u0131n\u0131n Ninova eyaletindeki en b\u00fcy\u00fck demografik grup olan S\u00fcnni Araplara kar\u015f\u0131 mezhepsel istismarlarda bulunaca\u011f\u0131 ve sava\u015f su\u00e7u i\u015fleyecekleri korkusudur. \u015eii militanlar; Tikrit, Beyci, Felluce ve Ramadi\u2019nin kurtulu\u015fu s\u0131ras\u0131nda ve sonras\u0131nda S\u00fcnnilere kar\u015f\u0131 ciddi insan haklar\u0131 ihlallerinde bulunmak ve sava\u015f su\u00e7u i\u015flemekle itham edilmektedir. Irak h\u00fck\u00fcmeti, Koalisyon ve Irak Ordusu komutanlar\u0131, S\u00fcnni Araplara kar\u015f\u0131 olas\u0131 bir su\u00e7 i\u015flenmesini engellemek i\u00e7in, bu milislerin Musul kentine girmeyeceklerine dair s\u00f6z vermi\u015ftir. Nitekim bu militanlar ve Pe\u015fmerge, Irak Ordusu\u2019na destek vermek \u00fczere kent d\u0131\u015f\u0131nda kalmak zorundad\u0131r. Ancak \u015eiilerin egemen oldu\u011fu Irak Ordusu hem S\u00fcnni Araplar hem de uluslararas\u0131 insan haklar\u0131 \u00f6rg\u00fctleri[25]<\/a> taraf\u0131ndan S\u00fcnni Araplara kar\u015f\u0131 mezhepsel su\u00e7lar i\u015flemekle itham edilmektedir. Son g\u00fcnlerdeki g\u00f6rg\u00fc tan\u0131klar\u0131n\u0131n beyanlar\u0131 ve video kay\u0131tlar\u0131, Irak g\u00fcvenlik g\u00fc\u00e7lerinin Musul\u2019dan ka\u00e7makta olan sivillere y\u00f6nelik istismar iddialar\u0131n\u0131 kan\u0131tlamaktad\u0131r[26]<\/a>. Irak ordusu, \u015eii militanlar ve K\u00fcrt sava\u015f\u00e7\u0131lar\u0131n davran\u0131\u015flar\u0131 Ninova eyaletinin I\u015e\u0130D\u2019den sonra ihtiya\u00e7 duyaca\u011f\u0131 istikrar\u0131n \u015feklini bi\u00e7imlendirecektir.<\/p>\n Irak\u2019\u0131n b\u00fcy\u00fck etnik-mezhepsel gruplar\u0131 aras\u0131ndaki ili\u015fkiler Irak\u2019\u0131n \u00e7alkant\u0131l\u0131 siyasi tarihine derin bir \u015fekilde k\u00f6k salm\u0131\u015f endi\u015fe verici g\u00fcvensizliklerle doludur. Irak\u2019\u0131n \u00f6nde gelen S\u00fcnni fig\u00fcrleri ile yapt\u0131\u011f\u0131m g\u00f6r\u00fc\u015fmelerde[27]<\/a>, edindi\u011fim izlenim onlar\u0131n ortak bir konu \u00fczerinde anla\u015fm\u0131\u015f g\u00f6r\u00fcnmeleriydi: Ba\u011fdat merkezi y\u00f6netimine g\u00fcvenin yeniden kazan\u0131lmas\u0131 ve gerginli\u011fin azalmas\u0131 i\u00e7in y\u00f6netimin adem-i merkezile\u015ftirilmesi gerekmektedir. Bu, baz\u0131lar\u0131n\u0131n herhangi bir adem-i merkezile\u015ftirmenin Ba\u011fdat\u2019ta bulunan merkezi h\u00fck\u00fcmeti ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz olarak zay\u0131flataca\u011f\u0131n\u0131 \u00f6ne s\u00fcrmelerine yol a\u00e7abilirse de ama\u00e7lanan bu de\u011fildir. Ger\u00e7ekte S\u00fcnni siyasal elit, federal eyaletlerin merkezi h\u00fck\u00fcmette yeterli bir bi\u00e7imde temsil edilecek olmas\u0131n\u0131n sa\u011flanmas\u0131n\u0131 ummaktad\u0131r. Bu, Irak\u2019\u0131n birle\u015fik ve g\u00fc\u00e7l\u00fc bir \u00fclke olarak kalabilmesini m\u00fcmk\u00fcn k\u0131lacakt\u0131r. Esil Nuceyfi[28]<\/a>, yak\u0131n bir zaman \u00f6nce I\u015e\u0130D\u2019den kurtar\u0131lan Ninova\u2019n\u0131n di\u011fer eyaletler i\u00e7in bir siyasal model olabilece\u011fini \u00f6ne s\u00fcrmektedir. Ancak S\u00fcnni Araplar\u0131n, Ba\u011fdat\u2019ta \u015eiilerin ba\u015f\u0131n\u0131 \u00e7ekti\u011fi merkezi h\u00fck\u00fcmete \u00e7\u00f6z\u00fcm \u00f6nerilerini nas\u0131l sunacaklar\u0131 hen\u00fcz a\u00e7\u0131k de\u011fildir.<\/p>\n Travmatize Olmu\u015f Az\u0131nl\u0131klar<\/strong><\/span><\/p>\n Irak\u2019ta dini bir az\u0131nl\u0131k olan Ezidiler, I\u015e\u0130D\u2019in Ninova eyaletini ele ge\u00e7irdi\u011fi Haziran 2014\u2019ten bu yana man\u015fetlerde yer almaktad\u0131r. I\u015e\u0130D sava\u015f\u00e7\u0131lar\u0131 eyaletteki Ezidilere kar\u015f\u0131 barbarca su\u00e7lar i\u015flemi\u015f, binlercesini \u00f6ld\u00fcrm\u00fc\u015f ve y\u00fczlerce kad\u0131n\u0131 k\u00f6lele\u015ftirmi\u015flerdir. Irak\u2019ta I\u015e\u0130D\u2019in zulm\u00fcne u\u011frayan Ezidilerin ya\u015fad\u0131klar\u0131 travmatik olaylar asla unutulmayacakt\u0131r. Travmaya u\u011frayan Ezidi az\u0131nl\u0131k korunmaya ve kentlerine d\u00f6nebilmeleri i\u00e7in onlar\u0131 \u00e7ok dinli ve alanlara yeniden entegre edebilecek onar\u0131c\u0131 adalete ihtiya\u00e7 duyacakt\u0131r. Ninova\u2019y\u0131 istikrarl\u0131 bir hale getirmek ve travmatize olmu\u015f az\u0131nl\u0131klar\u0131n g\u00fcvenli bir bi\u00e7imde d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc sa\u011flamak i\u00e7in, yerel h\u00fck\u00fcmet yetkilileri, Ninova\u2019y\u0131 temsil eden parlamento \u00fcyeleri ve yerel siyaset\u00e7iler kapsaml\u0131 iki \u00f6neride bulunmu\u015ftur:[29]<\/a> \u0130lki, Ninova\u2019y\u0131 Ba\u011fdat ve KBY aras\u0131ndaki tarihi siyasi anla\u015fmazl\u0131klardan izole etmek; ikincisi ise hukukun \u00fcst\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc ilkesini temel alarak Ninova\u2019da temsili bir y\u00f6netim bi\u00e7iminin geli\u015fmesini sa\u011flamak \u00fczere uluslararas\u0131 koruma ve destek sa\u011flamak. Bu hedeflere ula\u015fmak i\u00e7in az\u0131nl\u0131klar\u0131n korunmas\u0131 ve g\u00fcvenli\u011fin sa\u011flanmas\u0131 ve Ninova\u2019n\u0131n yeniden in\u015fas\u0131na yard\u0131m i\u00e7in eyalette uluslararas\u0131 g\u00fc\u00e7lerin konumlanmas\u0131 olduk\u00e7a \u00f6nemlidir.<\/p>\n I\u015e\u0130D\u2019in etnik-mezhepsel gruplara y\u00f6nelik ihlalleri Ezidilerle s\u0131n\u0131rl\u0131 de\u011fildir. Hristiyanlar, T\u00fcrkmenler, K\u00fcrtler, \u015eii ve S\u00fcnni Araplar da Irak\u2019ta I\u015e\u0130D\u2019in i\u015fgal etti\u011fi b\u00f6lgelerde ac\u0131 \u00e7ekmektedirler. Bu gruplar aras\u0131ndaki g\u00fcvensizlik ve d\u00fc\u015fmanl\u0131k d\u00fczeyi \u00e7ok dinli ve bir\u00e7ok etnik grubu bar\u0131nd\u0131ran alanlarda toplumsal dengeyi tehdit etmektedir. I\u015e\u0130D sonras\u0131 Irak\u2019\u0131n istikrara kavu\u015fmas\u0131na y\u00f6nelik bir plan yap\u0131lmal\u0131d\u0131r. Ninova\u2019da t\u00fcm az\u0131nl\u0131klar\u0131n temsil edildi\u011fi adem-i merkeziyet\u00e7i yerel y\u00f6netim bi\u00e7imi, Irak\u2019taki di\u011fer istikrars\u0131z b\u00f6lgeler i\u00e7in bir model olabilir.<\/p>\n Tart\u0131\u015fmal\u0131 B\u00f6lgeler<\/strong><\/span><\/p>\n Irak\u2019taki tart\u0131\u015fmal\u0131 b\u00f6lgeler, \u00f6nemli \u00f6l\u00e7\u00fcde T\u00fcrkiye ve \u0130ran\u2019la ili\u015fkili olarak, b\u00f6lgesel d\u00fczeyde daha \u00e7ok dallan\u0131p budaklanan \u00e7eki\u015fmeli ve istikrar\u0131 bozan bir meseledir. Bir tarafta T\u00fcrkiye\u2019nin Kerk\u00fck\u2019teki T\u00fcrkmen az\u0131nl\u0131\u011f\u0131 korumak ve olas\u0131 PKK sald\u0131r\u0131lar\u0131n\u0131 \u00f6nlemek i\u00e7in Irak s\u0131n\u0131r\u0131n\u0131 ge\u00e7mesi ve yak\u0131n bir zaman \u00f6nce de Musul\u2019daki S\u00fcnni Araplar\u0131 \u015eii militanlar\u0131n\u0131n olas\u0131 ihlallerine kar\u015f\u0131 korumak \u00fczere askeri m\u00fcdahalede bulunmas\u0131 hakk\u0131nda konu\u015fulmaktad\u0131r. Di\u011fer tarafta Irak h\u00fck\u00fcmeti[30]<\/a> ve uzmanlar[31]<\/a>, T\u00fcrkiye\u2019nin Irak\u2019a m\u00fcdahalesini, kendi \u00e7\u0131karlar\u0131n\u0131 korumak ve \u0130ran\u2019la Orta Do\u011fu\u2019ya kimin egemen olaca\u011f\u0131na dair derin tarihi m\u00fccadelesinde g\u00fcc\u00fcn\u00fc korumaya \u00e7al\u0131\u015fmak olarak yorumlamaktad\u0131r.[32]<\/a><\/p>\n \u0130ran ise, aksine, Irak\u2019taki \u00e7\u0131karlar\u0131n\u0131 korumak i\u00e7in, \u015eii militanlara silah temini, y\u00f6netim ve finans sa\u011flama konusunda \u00f6nemli bir rol oynamaktad\u0131r.[33]<\/a> Kerk\u00fck\u2019\u00fcn KBY taraf\u0131ndan y\u00f6netilen b\u00f6lgenin i\u00e7inde olmas\u0131na \u0130ran da kar\u015f\u0131d\u0131r. \u0130ran\u2019\u0131n Irak\u2019ta ba\u011f\u0131ms\u0131z bir K\u00fcrt devleti beklentisini azaltma konusunda bir \u00e7\u0131kar\u0131 vard\u0131r. \u0130ran\u2019da yakla\u015f\u0131k 7-9 milyonluk bir K\u00fcrt az\u0131nl\u0131k bulunmaktad\u0131r.[34]<\/a> Ancak, \u0130ran h\u00fck\u00fcmetinin Irak\u2019taki tart\u0131\u015fmal\u0131 b\u00f6lgelere y\u00f6nelik politikalar\u0131 sadece K\u00fcrt meselesi ile ilgili de\u011fildir. Bu politikalar ayn\u0131 zamanda T\u00fcrkiye ve \u0130ran aras\u0131nda Orta Do\u011fu\u2019ya egemen olma rekabetinin bir par\u00e7as\u0131 olarak da okunabilir.<\/p>\n Petrol zengini Kerk\u00fck kentinin sakinleri K\u00fcrt, \u015eii\/S\u00fcnni Arap, T\u00fcrkmen ve di\u011fer az\u0131nl\u0131klar\u0131n bir kar\u0131\u015f\u0131m\u0131ndan olu\u015fmaktad\u0131r. Kerk\u00fck, Irak\u2019ta tart\u0131\u015fmal\u0131 b\u00f6lgelerin merkezini temsil etmektedir. Ancak, Ninova\/Diyala ve KBY aras\u0131ndaki baz\u0131 eyalet s\u0131n\u0131rlar\u0131 da tart\u0131\u015fmal\u0131 b\u00f6lgelerdir. Tart\u0131\u015fmal\u0131 b\u00f6lgelere ili\u015fkin konular\u0131n \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fc i\u00e7in kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 \u00f6d\u00fcnler vererek anla\u015fmaya varmak isteyen siyasi akt\u00f6rlere ihtiya\u00e7 vard\u0131r. Irak\u2019taki mevcut durumda b\u00f6yle bir tarihi siyasi uzla\u015fman\u0131n zaman\u0131 gelmemi\u015ftir. Bu nedenle ge\u00e7ici bir pratik \u00e7\u00f6z\u00fcm \u00fczerinde d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmelidir.<\/p>\n KBY ve Irak H\u00fck\u00fcmeti\/Ninova eyaleti aras\u0131nda tart\u0131\u015fma yaratan b\u00f6lgeler konusunu \u00e7\u00f6zmeye y\u00f6nelik \u00f6nerilerden biri Esil Nuceyfi\u2019den gelmi\u015ftir. Nuceyfi, tart\u0131\u015fmal\u0131 alanlar\u0131n kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 \u00e7\u0131kar alanlar\u0131na d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fc bu b\u00f6lgeler i\u00e7in Ninova ve KBY yerel y\u00f6netimleri aras\u0131nda bir anla\u015fma yap\u0131lmas\u0131n\u0131 \u00f6nermektedir. Bu kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 \u00e7\u0131kar alanlar\u0131 KBY ve Ninova B\u00f6lge Y\u00f6netimi (NBY) taraf\u0131ndan ortak y\u00f6netilecektir. Nuceyfi, I\u015e\u0130D\u2019in yenilgiye u\u011frat\u0131lmas\u0131n\u0131n ard\u0131ndan Ninova\u2019n\u0131n KBY\u2019dekine benzer bir b\u00f6lgesel h\u00fck\u00fcmet olabilece\u011fini ummaktad\u0131r. \u015eunu da belirtmek gerekir ki, Nuceyfi \u015fu an Musul\u2019u I\u015e\u0130D\u2019den kurtarmak i\u00e7in Irak Ordusu\u2019nun yan\u0131nda sava\u015fan ve 4000 kadar milisi olan bir yerel kuvvetin ba\u015f\u0131nda bulunmaktad\u0131r. Nuceyfi liderli\u011findeki S\u00fcnni g\u00fc\u00e7 daha \u00f6nce Ha\u015fdi Vatani olarak adland\u0131r\u0131lmaktayd\u0131[35]<\/a>, ancak Musul\u2019u geri almaya y\u00f6nelik taarruzun \u00f6ncesinde ad\u0131 \u201cNinova Muhaf\u0131zlar\u0131\u201d olarak de\u011fi\u015ftirilmi\u015ftir. Bu yeni isim yerel S\u00fcnni Araplar aras\u0131nda, Ninova\u2019da, \u201cNinova Muhaf\u0131zlar\u0131\u201dn\u0131n Ninova B\u00f6lgesel Y\u00f6netimi\u2019nin (NBY) muhaf\u0131zlar\u0131 olan bir b\u00f6lgesel h\u00fck\u00fcmet olu\u015fturma arzusuna i\u015faret etmektedir.<\/p>\n Sonu\u00e7<\/strong><\/span><\/p>\n Irak\u2019taki istikrar\u0131n sa\u011flanmas\u0131, travmatize olmu\u015f az\u0131nl\u0131klar\u0131n yeniden entegrasyonu ve tart\u0131\u015fmal\u0131 b\u00f6lgeler konusunda anla\u015fmaya var\u0131lmas\u0131na dair problemler inan\u0131lmaz \u00f6l\u00e7\u00fcde kar\u0131\u015f\u0131kt\u0131r. Bu sorunlar\u0131n sadece I\u015e\u0130D\u2019in yenilgiye u\u011frat\u0131lmas\u0131 ile \u00e7\u00f6z\u00fclece\u011fine inanmak i\u00e7in hi\u00e7bir neden yoktur. Bu meselelerin \u00e7\u00f6z\u00fclmesi ve Irak\u2019ta kal\u0131c\u0131 bir bar\u0131\u015f\u0131n sa\u011flanmas\u0131 i\u00e7in yerel ve uluslararas\u0131 payda\u015flar\u0131n yo\u011fun \u00e7aba harcamalar\u0131 gerekmektedir.<\/p>\n Referanslar<\/strong><\/span><\/p>\n [1]<\/a> Danahar, P. (2015). The New Middle East: The World After the Arab Spring. London, Bloomsbury.<\/p>\n [2]<\/a> Benraad, M. (2011). ” Iraq’s Tribal \u201cSahwa\u201d: Its Rise and Fall.” Middle East Policy 18: 121\u2013 131.<\/p>\n [3]<\/a> Dodge, T. (2012). Iraq: from war to a new authoritarianism. London, The International Institute for Strategic Studies.<\/p>\n [4]<\/a> https:\/\/www.britannica.com\/place\/Ninevehancient-city-Iraq<\/a>, Eri\u015fim tarihi: 19 Ekim 2016<\/p>\n [5]<\/a> Tripp, C. (2000). A History of Iraq. Cambridge, Cambridge University Press.<\/p>\n [6]<\/a> A.g.e.<\/p>\n [7]<\/a>https:\/\/www.theguardian.com\/world\/2016\/oct\/18\/battle-for-mosul-day-two-isis-iraqikurdish?CMP=share_btn_fb<\/a>, Eri\u015fim tarihi: 19 Ekim 2016<\/p>\n [8]<\/a> https:\/\/www.ft.com\/content\/acd476f4-975c-11e6-a80e-bcd69f323a8b<\/a>, Eri\u015fim tarihi: 25 Ekim 2016<\/p>\n [9]<\/a> http:\/\/www.nytimes.com\/2016\/10\/22\/world\/middleeast\/iraq-kirkuk.html<\/a>, Eri\u015fim tarihi: 24 Ekim 2016<\/p>\n [10]<\/a>https:\/\/www.theatlantic.com\/international\/archive\/2016\/10\/mosul-iraq-isis-abadikurds-sunni-shia-pesh-merga\/504638\/<\/a>, Eri\u015fim tarihi: 24 Ekim 2016<\/p>\n [11]<\/a> Ladwig, W. C. (2007). “Training Foreign Police: A Missing Aspect of U.S. Security Assistance to Counterinsurgency.” Comparative Strategy 26(4): 285-293.<\/p>\n [12]<\/a> Sanderson, T. M. (2004). Transnational Terror and Organized Crime: Blurring the Lines. SAIS Review of International Affairs 24(1), 49-61. The Johns Hopkins University Press. 26 Ekim 2016 tarihinde Project MUSE veri taban\u0131ndan eri\u015filmi\u015ftir.<\/p>\n [13]<\/a> Makarenko, T. (2004). “The CrimeTerror Continuum: Tracing the Interplay between Transnational Organised Crime and Terrorism.” Global Crime 6(1): 129-145.<\/p>\n [14]<\/a> http:\/\/edition.cnn.com\/2014\/10\/06\/world\/meast\/isis-funding\/<\/a>, Eri\u015fim tarihi: 26 Ekim 2016<\/p>\n [15]<\/a> 19 Ekim 2016 tarihinde Ninova Eski Valisi Esil Nuceyfi ve Pe\u015fmergenin saha komutanlar\u0131 ile bir g\u00f6r\u00fc\u015fme yaparak onlara Musul\u2019u kurtarma operasyonunda ordunun kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131 zorluklar hakk\u0131nda sorular sordum.<\/p>\n [16]<\/a> Haberler, http:\/\/www.telegraph.co.uk\/news\/2016\/10\/19\/isil-using-mosulcivilians-as-human-shields-pentagon-saysas-us\/<\/a>, Eri\u015fim tarihi: 19 Ekim 2016\u2019d\u0131r ve Musul i\u00e7inden ikincil kaynaklar taraf\u0131ndan do\u011frulanm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n [17]<\/a> KBY D\u0131\u015f \u0130li\u015fkiler Koordinat\u00f6rl\u00fc\u011f\u00fc yetkilisi ile g\u00f6r\u00fc\u015fme.<\/p>\n [18]<\/a> \u201cPrens\u201d s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn Arap\u00e7a kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131, ayn\u0131 zamanda I\u015e\u0130D sisteminde bir komuta kademesi.<\/p>\n [19]<\/a> http:\/\/iisa.org.uk\/wp-content\/uploads\/2016\/10\/Mosul-Report-The-dayafter-Final-edit.pdf<\/a><\/p>\n [20]<\/a> https:\/\/www.fas.org\/sgp\/crs\/natsec\/R44135.pdf<\/a>, Eri\u015fim tarihi: 24 Ekim 2016<\/p>\n [21]<\/a>http:\/\/warontherocks.com\/2016\/10\/politicspopulation-and-hydrocarbons-preparingfor-mosuls-aftermath\/<\/a>, Eri\u015fim tarihi: 24 Ekim 2016<\/p>\n [22]<\/a>https:\/\/www.theguardian.com\/world\/2016\/oct\/17\/iraqi-forces-begin-assault-on-isisstronghold-mosul<\/a>, Eri\u015fim tarihi: 17 Ekim 2016<\/p>\n [23]<\/a> http:\/\/www.bbc.co.uk\/news\/world-middle-east-37674693<\/a>, Eri\u015fim tarihi: 25 Ekim 2016<\/p>\n [24]<\/a> http:\/\/www.nytimes.com\/interactive\/2016\/10\/17\/world\/middleeast\/iraq-mosul-isis-map.html<\/a>, Eri\u015fim tarihi: 25 Ekim 2016<\/p>\n [25]<\/a>https:\/\/www.amnesty.org\/en\/latest\/news\/2016\/10\/iraqis-fleeing-is-held-areas-face-torturedisappearance-and-death-in-revengeattacks\/<\/a>, Eri\u015fim tarihi: 26 Ekim 2016<\/p>\n [26]<\/a>https:\/\/www.middleeastmonitor.com\/20161026-video-iraqi-soldiers-abuse-children-nearmosul\/#.WBCSTjky6Rg.twitter<\/a>, Eri\u015fim tarihi: 26 Ekim 2016<\/p>\n [27]<\/a> Irak Eski Cumhurba\u015fkan\u0131 Yard\u0131mc\u0131s\u0131 Tar\u0131k El Ha\u015fimi, eski Maliye Bakan\u0131 Dr. Rafi el-\u0130sevi, Ninova eski valisi Esil Nuceyfi ve Irak Projesi Ba\u015fkan\u0131 \u015eeyh Cemal el-Dari gibi \u00f6nde gelen S\u00fcnni Arap isimlerle r\u00f6portajlar yapt\u0131m.<\/p>\n [28]<\/a> 20 Ekim 2016 tarihinde Esil Nuceyfi ile yapt\u0131\u011f\u0131m g\u00f6r\u00fc\u015fme.<\/p>\n [29]<\/a> 1 Eyl\u00fcl 2016 ve 19 Ekim 2016 tarihleri aras\u0131nda Ninova b\u00f6lge konseyinin \u015fimdiki \u00fcyeleri, yerel politikac\u0131lar, milletvekilleri ve a\u015firet \u015feyhleri ile r\u00f6portajlar yapt\u0131m.<\/p>\n [30]<\/a> http:\/\/www.reuters.com\/article\/us-mideast-crisis-iraq-turkeyidUSKCN12M0GQ?il=0<\/a><\/p>\n [31]<\/a> Aras, B. (2009). “Turkey’s rise in the Greater Middle East: peace-building in the periphery.” Journal of Balkan and Near Eastern Studies 11(1): 29-41<\/p>\n [32]<\/a>http:\/\/english.alarabiya.net\/en\/News\/middleeast\/2016\/10\/24\/Iraq-denies-Turkey-takingpart-in-Mosul-battle.html<\/a>, Eri\u015fim tarihi: 25 Ekim 2016<\/p>\n [33]<\/a>http:\/\/freebeacon.com\/wp-content\/uploads\/2015\/09\/20150731-CRS-Memo-toSenator-Kirk-Iran-Financial-Support-toTerrorists-and-Militants-1.pdf<\/a>, http:\/\/foreignpolicy.com\/2015\/02\/19\/iransshiite-militias-are-running-amok-in-iraq\/<\/a>, Eri\u015fim tarihi: 26 Ekim 2016.<\/p>\n<\/p>\n