![\"\"](\"https:\/\/research.sharqforum.org\/wp-content\/uploads\/2024\/12\/Mehmet-Emin-150x150.jpeg\" "\\"\\"")
Mehmet Emin Cengiz<\/a> <\/i> 20 Eyl\u00fcl 2022<\/span><\/h6><\/div><\/div><\/div><\/div><\/div><\/div>PDF \u0130ndir<\/span><\/a><\/div><\/div><\/div><\/div><\/div><\/div>Uzman G\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc<\/a> \/ \/ B\u00f6lgesel Politika<\/a><\/h6><\/div><\/div><\/div><\/div><\/div><\/div><\/div><\/div>(Bu metin \u0130ngilizce orijinal versiyonundan terc\u00fcme edilmi\u015ftir.)<\/em><\/strong><\/p>\nT\u00fcrkiye-\u0130ran \u0130li\u015fkilerinin Gelece\u011fi: Kontroll\u00fc Jeopolitik Rekabet Mi Muhtemel Ankara-Tahran Gerilim T\u0131rmanmas\u0131 M\u0131?<\/span><\/h2>\n\u00d6zet:<\/strong> T\u00fcrkiye-\u0130ran jeopolitik rekabetindeki gerilim son d\u00f6nemlerde giderek art\u0131yor. \u0130ki \u00fclke, farkl\u0131 siyasi istikametlere, \u00f6nceliklere ve \u00e7at\u0131\u015fan menfaatlere sahip olsa da son on y\u0131lda Donald Trump\u2019\u0131n ABD\u2019deki zaferi sonras\u0131ndaki Ortado\u011fu b\u00f6lgesel iklimi ve T\u00fcrkiye\u2019nin y\u0131llarca pahal\u0131 \u0130ran do\u011falgaz\u0131 ve ham petrol\u00fcn\u00fc sat\u0131n almas\u0131na dayanan ciddi ticaret hacimleri sayesinde rekabetlerini kontrol alt\u0131nda tutup i\u015fleyen bir ili\u015fki y\u00fcr\u00fctebildiler. Yine de son zamanlarda iki \u00fclke aras\u0131ndaki ticaret hacmi azal\u0131yor, T\u00fcrkiye ile \u0130ran\u2019\u0131 2016\u2019dan beri bir arada tutan alanlar ortadan kalk\u0131yor ve daha da \u00f6nemlisi ABD Ba\u015fkan\u0131 Joe Biden g\u00f6reve ba\u015flad\u0131\u011f\u0131ndan beri T\u00fcrkiye, Suudi Arabistan\u2019dan \u0130srail\u2019e uzanan \u0130ran\u2019\u0131n b\u00f6lgesel rakipleriyle ili\u015fkilerini onar\u0131yor. T\u00fcm bu fakt\u00f6rler, gelecekte Tahran ile Ankara aras\u0131nda, Suriye ve Irak\u2019tan G\u00fcney Kafkasya b\u00f6lgesine kadar farkl\u0131 sahnelerde kendini g\u00f6sterebilecek daha aleni bir rekabet ihtimalini artt\u0131r\u0131yor.<\/p>\nGiri\u015f<\/strong><\/span><\/h2>\n\u0130ran ile T\u00fcrkiye aras\u0131ndaki k\u00f6kl\u00fc ge\u00e7mi\u015fi olan jeopolitik rekabet yeni bir gerilim a\u015famas\u0131na giriyor. Ge\u00e7ti\u011fimiz on y\u0131llarda farkl\u0131 konular\u0131n ayr\u0131 ayr\u0131 de\u011ferlendirilmesi[i]<\/a> Tahran ile Ankara aras\u0131ndaki ili\u015fkinin itici g\u00fcc\u00fc olmu\u015ftu. Fakat, iki \u00fclke aras\u0131nda farkl\u0131 b\u00f6lgelerden ne\u015fet eden gerilim, aralar\u0131ndaki i\u015f birli\u011fi alanlar\u0131n\u0131n say\u0131s\u0131 azald\u0131\u011f\u0131ndan, \u00f6n\u00fcm\u00fczdeki d\u00f6nemde muhtemelen y\u00fckselecek. \u00c7alkant\u0131l\u0131 Arap Bahar\u0131 d\u00f6neminin ba\u015f\u0131ndan beri Ankara-Tahran rekabeti 2011\u2019de Suriye\u2019de protestolar\u0131n ba\u015flamas\u0131n\u0131n ard\u0131ndan Suriye sahnesinde en belirgin \u015fekilde somutla\u015ft\u0131. \u0130ran Arap Bahar\u0131\u2019n\u0131n ba\u015flar\u0131nda M\u0131s\u0131r ve Tunus gibi \u00fclkelerde patlak veren protesto dalgalar\u0131na olumlu yakla\u015ft\u0131 \u00e7\u00fcnk\u00fc bu \u00fclkelerin yeni liderleri olacak siyasal \u0130slamc\u0131larla olumlu bir ili\u015fkiye sahip olaca\u011f\u0131 kanaatindeydi. \u0130ranl\u0131 yetkililer sokak protestolar\u0131 ve ayaklanmalar\u0131 da \u201csek\u00fcler siyasi ekoller\u201d ile \u201cSiyonistlerin ve Amerikal\u0131lar\u0131n\u201d egemenli\u011fine son verecek birer darbe olarak g\u00f6r\u00fcyordu.[ii]<\/a><\/p>\nBununla beraber Arap Bahar\u0131\u2019n\u0131n protesto dalgalar\u0131 Suriye\u2019ye ula\u015ft\u0131\u011f\u0131nda \u0130ranl\u0131 yetkililerin duru\u015fu tersy\u00fcz oldu. \u0130ran ba\u015f\u0131ndan itibaren Suriye krizini bir varolu\u015fsal tehdit olarak g\u00f6r\u00fcp Tahran\u2019\u0131n g\u00fcvenli\u011finin \u015eam\u2019dan ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcncesine sahip oldu. Bu ama\u00e7la \u0130ran, vekil g\u00fc\u00e7leri ve \u0130ran Devrim Muhaf\u0131zlar\u0131 Ordusu (\u0130DMO) \u00fczerinden Suriye \u00e7at\u0131\u015fmas\u0131n\u0131n hayati bir par\u00e7as\u0131 h\u00e2line gelip Suriye rejim g\u00fc\u00e7lerini kararl\u0131l\u0131kla destekledi. Suriyeli muhalif askeri gruplar sava\u015f\u0131n ilk y\u0131llar\u0131nda \u0130ran\u2019\u0131n \u00e7abalar\u0131na ra\u011fmen Suriye\u2019nin geni\u015f b\u00f6lgelerinin kontrol\u00fcn\u00fc ele ge\u00e7irdi. Esed rejimi \u00e7\u00f6kmek \u00fczereyken \u0130ran\u2019\u0131n elit Kud\u00fcs G\u00fcc\u00fc (IDMO\u2019nun yurt d\u0131\u015f\u0131 operasyonlar\u0131ndan sorumlu kanad\u0131) Komutan\u0131 Kas\u0131m S\u00fcleymani Moskova\u2019ya u\u00e7tu ve s\u00f6ylentilere g\u00f6re Rus Devlet Ba\u015fkan\u0131 Vladimir Putin\u2019i Esed\u2019in yan\u0131nda sava\u015fa kat\u0131lmaya ikna etti.[iii]<\/a> Rusya<\/a> Eyl\u00fcl 2015\u2019te sava\u015fa do\u011frudan kat\u0131l\u0131nca sava\u015f\u0131n seyri \u00e7arp\u0131c\u0131 bir \u015fekilde de\u011fi\u015fti. Ac\u0131mas\u0131z Rus hava deste\u011fi \u0130ran destekli milislerin karadan deste\u011fiyle birlikte Esed rejiminin daha \u00f6nce muhaliflere kaybetti\u011fi bir\u00e7ok b\u00f6lgeyi yeniden kazanmas\u0131na yard\u0131m edince Suriye muhalefeti k\u0131sa bir s\u00fcre i\u00e7inde zemin kaybetmeye ba\u015flad\u0131.<\/p>\nT\u00fcrkiye ise Arap Bahar\u0131\u2019n\u0131 \u00e7alkant\u0131 ya\u015fayan \u00fclkelerdeki b\u00f6lgesel n\u00fcfuzunu artt\u0131rma f\u0131rsat\u0131 olarak g\u00f6rd\u00fc. Suriye bu sahnelerden biriydi. Bu hedefe paralel olarak T\u00fcrkiye, Suriye rejimiyle sava\u015fan muhalif gruplar\u0131 destekledi. Yine de \u00fclkedeki gerilimi azaltmak amac\u0131yla 2017\u2019de Rusya, T\u00fcrkiye ve \u0130ran Astana s\u00fcrecini ba\u015flatt\u0131. Bu s\u00fcre\u00e7 Cenevre\u2019de s\u00fcrmekte olan s\u00fcrece paralel \u015fekilde ilerledi ve sava\u015f\u0131n seyrinde bir d\u00f6n\u00fcm noktas\u0131 oldu.<\/p>\n
Ayn\u0131 zamanda Astana s\u00fcreci rejim ve Rusya i\u00e7in sava\u015f\u0131 kendi lehlerine olacak \u015fekilde yeniden tasarlama f\u0131rsat\u0131 sundu. Be\u015f\u015far Esed rejimi, kendisinin ve m\u00fcttefiklerinin Astana s\u00fcrecinde belirlenen d\u00f6rt \u00e7at\u0131\u015fmas\u0131zl\u0131k b\u00f6lgesinden \u00fc\u00e7\u00fcn\u00fc daha sonra ter\u00f6rle m\u00fccadele bahanesiyle ele ge\u00e7irdi\u011fi[iv]<\/a> i\u00e7in bu s\u00fcre\u00e7ten faydalanm\u0131\u015f oldu. Yine de t\u00fcm engellere ra\u011fmen T\u00fcrkiye \u0130ran ile Suriye\u2019de ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 anla\u015fmazl\u0131klar\u0131 b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde y\u00f6netmeyi ba\u015fard\u0131.<\/p>\nAnkara ile Tahran\u2019\u0131 Bir Araya Getiren Fakt\u00f6rlerin Ortadan Kaybolmas\u0131<\/strong><\/span><\/h2>\nDonald Trump\u2019\u0131n 2016 ABD ba\u015fkanl\u0131k se\u00e7imlerindeki zaferi ve \u0130srail ile beraber M\u0131s\u0131r, BAE ve Suudi Arabistan\u2019dan olu\u015fan Arap Bahar\u0131\u2019n\u0131n kar\u015f\u0131 devrimci eksenini desteklemesi, T\u00fcrkiye ile \u0130ran aras\u0131ndaki ciddi ticaret hacmiyle birle\u015ferek Ankara ile Tahran\u2019\u0131 yak\u0131nla\u015ft\u0131rm\u0131\u015ft\u0131. \u0130ki \u00fclke g\u00f6r\u00fcn\u00fcrde o d\u00f6nemde ABD\u2019nin deste\u011fiyle olu\u015fmakta olan yeni b\u00f6lgesel d\u00fczene olduk\u00e7a \u015f\u00fcpheci yakla\u015f\u0131yordu.[v]<\/a> Bu ba\u011flamda iki taraf ABD\u2019ye kar\u015f\u0131 \u015f\u00fcpheci davran\u0131yordu. \u00d6zellikle de arkas\u0131ndaki taraflardan birinin ABD oldu\u011funa yayg\u0131n olarak inan\u0131lan T\u00fcrkiye\u2019deki 15 Temmuz 2016 askeri darbe giri\u015fiminin ard\u0131ndan ABD<\/a> kar\u015f\u0131t\u0131 hissiyat yo\u011funla\u015ft\u0131.[vi]<\/a> Ayn\u0131 zamanda BAE de me\u015fum darbe giri\u015fimini fonlamakla su\u00e7lan\u0131yordu.[vii]<\/a> Bu atmosferde T\u00fcrkiye ile \u0130ran ortak tehdit alg\u0131lar\u0131na sahipti ve ABD\u2019nin deste\u011fiyle Arap Bahar\u0131 kar\u015f\u0131t\u0131 blok ile \u0130srail aras\u0131nda daha yak\u0131n ili\u015fkiler kurulmas\u0131na dayanan yeni bir b\u00f6lgesel d\u00fczenden d\u0131\u015fland\u0131klar\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyordu.[viii]<\/a> Bu b\u00f6lgesel resim \u0130ran ile T\u00fcrkiye aras\u0131nda daha yak\u0131n bir i\u015fbirli\u011fine yol a\u00e7t\u0131.<\/p>\nBu d\u00f6nem ayr\u0131ca T\u00fcrkiye\u2019deki Avrasyac\u0131 kanad\u0131n T\u00fcrk d\u0131\u015f politika kararlar\u0131 \u00fczerinde daha fazla etki sahibi olmas\u0131na yol a\u00e7t\u0131. Bu kararlar, T\u00fcrkiye\u2019nin Rus yap\u0131m\u0131 S-400[ix]<\/a> uzun menzilli hava savunma f\u00fcze sistemlerini al\u0131p sonucunda ABD taraf\u0131ndan \u00e7ok prestijli F-35 program\u0131ndan \u00e7\u0131kar\u0131lmas\u0131[x]<\/a> ve ABD\u2019nin Has\u0131mlar\u0131yla Yapt\u0131r\u0131mlar Yoluyla M\u00fccadele Yasas\u0131 (CAATSA) yapt\u0131r\u0131mlar\u0131na maruz kalmas\u0131ndan[xi]<\/a> T\u00fcrkiye\u2019nin Mavi Vatan vizyonuyla Do\u011fu Akdeniz\u2019de daha iddial\u0131 bir d\u0131\u015f politika y\u00fcr\u00fct\u00fcp \u00c7in\u2019le daha yak\u0131n i\u015f birli\u011fi yapmas\u0131na kadar bir\u00e7ok giri\u015fime yans\u0131d\u0131. T\u00fcrkiye\u2019nin iddial\u0131 d\u0131\u015f politikas\u0131 EastMed Gas Forum\u2019dan d\u0131\u015flanmas\u0131na da sebep oldu.[xii]<\/a> T\u00fcrkiye\u2019nin Avrasya\u2019ya y\u00f6nelmesi Bat\u0131l\u0131 \u00e7evrelerde T\u00fcrkiye\u2019nin NATO i\u00e7indeki konumu hakk\u0131nda hararetli tart\u0131\u015fmalar\u0131 tetikledi ta ki Rusya\u2019n\u0131n Ukrayna\u2019y\u0131 i\u015fgali T\u00fcrkiye\u2019nin NATO\u2019daki rol\u00fc hakk\u0131ndaki sorulara son verene kadar. Aksine T\u00fcrkiye, Finlandiya ve \u0130sve\u00e7\u2019in ittifaka dahil olma giri\u015fiminde g\u00f6zlemlendi\u011fi gibi, NATO\u2019nun geni\u015flemesinde ba\u015fat akt\u00f6r h\u00e2line geldi.<\/p>\nYukar\u0131da de\u011finilen hususlara ek olarak Katar ablukas\u0131 da \u0130ran ile T\u00fcrkiye aras\u0131nda daha yak\u0131n i\u015f birli\u011fi kurulmas\u0131na katk\u0131 sa\u011flad\u0131.[xiii]<\/a> \u0130ki \u00fclke Katar\u2019\u0131n Arap Bahar\u0131 kar\u015f\u0131t\u0131 kamp\u0131n taleplerine boyun e\u011fmesi h\u00e2linde b\u00f6lgedeki \u00f6nemlerine darbe almaktan korkuyordu. Bu anlamda ikisi de Riyad, Kahire ve Abu Dabi\u2019nin bask\u0131lar\u0131 kar\u015f\u0131s\u0131nda Doha\u2019y\u0131 destekledi.[xiv]<\/a><\/p>\nDahas\u0131, Irak K\u00fcrdistan B\u00f6lgesi\u2019nin (IKB) 2017\u2019deki ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k referandumu[xv]<\/a> da benzer \u015fekilde ikili ba\u011flar\u0131 g\u00fc\u00e7lendirdi. \u0130ran\u2019\u0131n K\u00fcrt n\u00fcfusu, Ortado\u011fu\u2019da en b\u00fcy\u00fck K\u00fcrt n\u00fcfusuna sahip T\u00fcrkiye\u2019den sonra ikinci s\u0131rada yer al\u0131yor.[xvi]<\/a> Dolay\u0131s\u0131yla iki taraf, beka tehdidi olarak g\u00f6rd\u00fckleri ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k referandumuna hararetle kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kt\u0131. IKB\u2019nin uzun bir s\u00fcredir \u00f6zellikle ABD ve \u0130srail ile g\u00fc\u00e7l\u00fc ili\u015fkilere sahip olmas\u0131na ra\u011fmen ger\u00e7ekte \u0130srail o d\u00f6nem referandumu a\u00e7\u0131ktan destekleyen tek \u00fclke oldu[xvii]<\/a> ki bu da Tahran\u2019\u0131n korkular\u0131n\u0131 sadece derinle\u015ftirdi. Bunun sonucunda IKB\u2019nin ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k referandumu bo\u011fuldu. Irak K\u00fcrdistan B\u00f6lgesi ayr\u0131ca \u0130ran yanl\u0131s\u0131 Ha\u015fd-i \u015eabi milislerinin destekledi\u011fi Irak g\u00fc\u00e7leriyle \u00e7at\u0131\u015fmalarda ihtilafl\u0131 b\u00f6lgelerin \u00e7o\u011funun kontrol\u00fcn\u00fc kaybederek[xviii]<\/a> ciddi gerilemeler ya\u015fad\u0131.<\/p>\nBunlar\u0131n yan\u0131 s\u0131ra T\u00fcrkiye ile \u0130ran aras\u0131ndaki ticaret hacmi aralar\u0131ndaki rekabeti kontrol alt\u0131nda tutmak i\u00e7in \u00e7ok \u00f6nemliydi. \u0130ki taraf 2018\u2019den beri ticaret hacimlerini 30 milyar dolara \u00e7\u0131kartma arzular\u0131n\u0131 defalarca tekrarlad\u0131.[xix]<\/a> Cumhurba\u015fkan\u0131 Erdo\u011fan\u2019\u0131n 19 Temmuz 2022\u2019de Astana s\u00fcreci \u00e7er\u00e7evesinde ger\u00e7ekle\u015fen son Tahran ziyareti s\u0131ras\u0131nda da bu niyet tekrar dile getirildi.[xx]<\/a> Yine de iki \u00fclke aras\u0131ndaki ticaret hacmi azal\u0131yor ve pandemi ile Trump\u2019\u0131n ba\u015fkan olduktan bir y\u0131l sonra \u0130ran\u2019a yeniden uygulanan Amerikan yapt\u0131r\u0131mlar\u0131 bu azal\u0131\u015f\u0131n ba\u015fat nedenleri gibi g\u00f6r\u00fcnm\u00fcyor.[xxi]<\/a> 2017\u2019de Tahran ile Ankara aras\u0131ndaki ticaret hacmi 10 milyar dolard\u0131[xxii]<\/a> ama bu rakam y\u0131llar i\u00e7inde azald\u0131. Ticaret hacmi yak\u0131n zamanda 7,5 milyar dolar civar\u0131nda.[xxiii]<\/a><\/p>\nT\u00fcrkiye \u0130ran do\u011fal gaz\u0131n\u0131n en b\u00fcy\u00fck al\u0131c\u0131s\u0131yken \u0130ran Rusya\u2019dan sonra T\u00fcrkiye\u2019ye en \u00e7ok do\u011fal gaz ihra\u00e7 eden \u00fclke.[xxiv]<\/a> Elbette Tahran bu konumu kaybetmek istemiyor. Ancak, a\u015fa\u011f\u0131daki b\u00f6l\u00fcmlerde a\u00e7\u0131klanaca\u011f\u0131 \u00fczere Ankara\u2019n\u0131n ba\u015fka hesaplar\u0131 var gibi g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor. Yukar\u0131da bahsedilen t\u00fcm hususlar iki taraf\u0131n olduk\u00e7a uzun bir s\u00fcre i\u015fler bir ili\u015fki s\u00fcrd\u00fcrmesini sa\u011flad\u0131. Bir\u00e7ok konuda ayr\u0131\u015fan g\u00f6r\u00fc\u015flerine ra\u011fmen Tahran ile Ankara ili\u015fkilerini farkl\u0131 dosyalar \u00fczerinden ayr\u0131 ayr\u0131 de\u011ferlendirip rekabetlerini s\u0131n\u0131rl\u0131 tuttu. Yine de b\u00f6lgedeki jeopolitik resim son zamanlarda \u00e7ok \u00e7arp\u0131c\u0131 bir \u015fekilde de\u011fi\u015fti ve Tahran ile Ankara\u2019y\u0131 bir araya getiren alanlar buharla\u015f\u0131yor.<\/p>\n\u015eu Anda Tahran ile Ankara\u2019n\u0131n Aras\u0131n\u0131 A\u00e7an Konu Ba\u015fl\u0131klar\u0131<\/strong><\/span><\/h2>\nTahran ile Ankara aras\u0131ndaki ihtilaf ba\u015fl\u0131klar\u0131 art\u0131yor. Dahas\u0131, jeopolitik rekabetlerinin co\u011frafi kapsam\u0131 da geni\u015fledi. Bug\u00fcn Suriye\u2019ye ek olarak Irak ve G\u00fcney Kafkasya da iki taraf aras\u0131ndaki rekabetin alanlar\u0131 aras\u0131na girdi. 2020\u2019de ya\u015fanan \u0130kinci Karaba\u011f sava\u015f\u0131 b\u00f6lgedeki dinamikleri T\u00fcrkiye\u2019nin lehine de\u011fi\u015ftirip Tahran\u2019\u0131n korkular\u0131n\u0131 artt\u0131rd\u0131. T\u00fcrkiye geli\u015fmi\u015f S\u0130HA teknolojisiyle Azerbaycan\u2019a topraklar\u0131n\u0131 yeniden ele ge\u00e7irmesi noktas\u0131nda ola\u011fan\u00fcst\u00fc bir yard\u0131m yaparken \u0130ran bir dizi nedenden dolay\u0131 \u00f6rt\u00fck olarak Ermenistan\u2019dan yana tav\u0131r ald\u0131.[xxv]<\/a> T\u00fcrkiye\u2019nin b\u00f6lgede artan rol\u00fcn\u00fc \u00f6nlemek bu nedenlerden biriydi. Ancak Azerbaycan sava\u015ftan galip \u00e7\u0131kt\u0131 ve T\u00fcrkiye b\u00f6lgedeki varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 geni\u015fletti.<\/p>\nFransa\u2019da mukim bulunan ve ad\u0131n\u0131n gizli kalmas\u0131 kayd\u0131yla yazarla g\u00f6r\u00fc\u015fen bir \u0130ran siyaseti uzman\u0131na g\u00f6re \u0130kinci Karaba\u011f sava\u015f\u0131 \u0130ran\u2019\u0131n T\u00fcrk geni\u015flemesinden duydu\u011fu korkuyu olduk\u00e7a derinle\u015ftirdi ki bu da \u0130ran medyas\u0131nda \u00e7ok\u00e7a yeriliyor.[xxvi]<\/a> \u0130ran Karaba\u011f Sava\u015f\u0131\u2019ndan \u00f6nce de Irak ve Suriye gibi di\u011fer b\u00f6lgelerde T\u00fcrkiye\u2019yle sorun ya\u015fasa da \u0130ranl\u0131 yetkililer ve medyan\u0131n s\u00f6ylemi, kendilerini bu iki sahnede rakipleri T\u00fcrkiye kar\u015f\u0131s\u0131nda muzaffer g\u00f6rd\u00fckleri i\u00e7in, bu kadar yo\u011fun d\u00fc\u015fmanl\u0131k i\u00e7ermiyordu. Yine de T\u00fcrkiye Karaba\u011f sava\u015f\u0131nda galip \u00e7\u0131km\u0131\u015f g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor ki bu da \u0130ran taraf\u0131ndan b\u00fcy\u00fck bir tepkiye neden oldu.[xxvii]<\/a> T\u00fcrkiye\u2019nin Ermenistan ile siyasi normalle\u015fmesi ba\u011flam\u0131nda \u00f6ne \u00e7\u0131kan G\u00fcney Ermenistan\u2019daki Zengezur koridorunun a\u00e7\u0131lma ihtimali ise \u0130ran\u2019\u0131n rahats\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131 daha da artt\u0131rd\u0131. Zengezur koridoru a\u00e7\u0131l\u0131rsa T\u00fcrkiye Orta Asya\u2019daki T\u00fcrki devletlere Azerbaycan ve Rusya \u00fczerinden ula\u015fabilecek. Yani bu proje hayata ge\u00e7erse \u0130ran\u2019\u0131n jeopolitik konumu darbe alm\u0131\u015f olacak. Bu y\u00fczden \u0130ran taraf\u0131 koridorun a\u00e7\u0131lma ihtimalinden duydu\u011fu rahats\u0131zl\u0131\u011f\u0131 s\u00fcrekli dile getiriyor. \u0130ran\u2019\u0131n rahats\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131n son \u00f6rne\u011fi \u00fclkenin dini lideri Ayetullah Ali Hamaney\u2019in Cumhurba\u015fkan\u0131 Erdo\u011fan\u2019\u0131n Tahran ziyareti s\u0131ras\u0131nda yapt\u0131\u011f\u0131 \u0130ran\u2019\u0131n Ermenistan-\u0130ran s\u0131n\u0131r\u0131n\u0131n kapat\u0131lmas\u0131na y\u00f6nelik her t\u00fcrl\u00fc giri\u015fime kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kaca\u011f\u0131 a\u00e7\u0131klamas\u0131nda g\u00f6r\u00fcl\u00fcyor.[xxviii]<\/a><\/p>\nT\u00fcrkiye ayn\u0131 zamanda \u201cAvrupa\u2019ya enerji arz\u0131ndaki \u0130ranl\u0131 ve Rus kontrol\u00fcn\u00fc dengeleyecek bir denklem kurma y\u00f6n\u00fcndeki stratejik hedefine ula\u015fmak amac\u0131yla topraklar\u0131n\u0131 bat\u0131ya do\u011fru Avrupa\u2019ya uzanan enerji ta\u015f\u0131ma boru hatlar\u0131 i\u00e7in bir merkez h\u00e2line getirerek kendi g\u00fcc\u00fcn\u00fc ve k\u00fcresel konumunu geli\u015ftirmeyi ama\u00e7l\u0131yor.\u201d[xxix]<\/a> T\u00fcrkiye bu ama\u00e7la Azerbaycan do\u011fal gaz\u0131na \u00f6nem atfediyor. Azerbaycan Hazar Denizi\u2019ni Avrupa\u2019ya ba\u011flayan G\u00fcney Gaz Koridoru \u00fczerinden Avrupa\u2019ya ilk do\u011fal gaz sevkiyat\u0131n\u0131 yapt\u0131 bile.[xxx]<\/a> Yine de Zengezur koridoru hayata ge\u00e7irilirse bu durum T\u00fcrkiye\u2019nin enerji transit merkezi olma amac\u0131na k\u0131sa vadede olmasa da uzun vadede hizmet edebilir. \u0130ran\u2019\u0131n \u00f6zellikle Kapsaml\u0131 Ortak Eylem Plan\u0131\u2019n\u0131n (KOEP) canland\u0131r\u0131lmas\u0131 konusunda Bat\u0131 ile bir anla\u015fmaya varmas\u0131 ve Tahran \u00fczerindeki yapt\u0131r\u0131mlar\u0131n kald\u0131r\u0131lmas\u0131 halinde Avrupa\u2019n\u0131n do\u011fal gaz tedarik\u00e7isi olma hevesi de cabas\u0131. B\u00f6ylelikle T\u00fcrkiye\u2019nin Azerbaycan\u2019la yak\u0131n i\u015f birli\u011fi \u0130ran\u2019\u0131n \u00e7\u0131karlar\u0131yla do\u011frudan \u00e7at\u0131\u015fm\u0131\u015f oluyor. Do\u011fal gaz dosyas\u0131 gelecek d\u00f6nemde T\u00fcrkiye-\u0130ran ili\u015fkilerinin seyrini \u015fekillendirebilece\u011fi i\u00e7in iki taraf i\u00e7in de hayati \u00f6nem arz ediyor.<\/p>\nYukar\u0131da belirtildi\u011fi gibi \u0130ran T\u00fcrkiye\u2019ye en \u00e7ok do\u011fal gaz ihra\u00e7 eden ikinci \u00fclke. Bu ger\u00e7ekli\u011fe ra\u011fmen \u0130ran gaz\u0131 Rusya\u2019dan ithal edilen gazdan daha pahal\u0131 ve T\u00fcrkiye\u2019nin \u0130ran ile olan do\u011fal gaz anla\u015fmas\u0131 2026\u2019da sona eriyor.[xxxi]<\/a> Fakat \u015fimdiye kadar \u201cAnkara Tahran ile 25 y\u0131ll\u0131k anla\u015fmay\u0131 yenileme olas\u0131l\u0131\u011f\u0131 hakk\u0131nda m\u00fczakerelerde bulunmakta ayak diretti.\u201d[xxxii]<\/a> Bu resme bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda T\u00fcrkiye\u2019nin alternatif do\u011fal gaz kaynaklar\u0131 arama veya Tahran\u2019\u0131 gelecek y\u0131llardaki yeni gaz ithalat\u0131nda ciddi indirimler yapmaya zorlamak i\u00e7in elinden geleni yapma ihtimalinin y\u00fcksek oldu\u011funu g\u00fcvenle varsayabiliriz. Bu do\u011frultuda Irak K\u00fcrdistan B\u00f6lgesi (IKB) do\u011fal gaz\u0131 g\u00fcndeme geliyor. Hem K\u00fcrdistan B\u00f6lgesel Y\u00f6netimi Ba\u015fbakan\u0131 Mesrur Barzani[xxxiii]<\/a> hem de IKB Ba\u015fkan\u0131 Ne\u00e7irvan Barzani[xxxiv]<\/a> T\u00fcrkiye\u2019ye y\u00f6nelik muhtemel do\u011fal gaz projeleri konusunda istekli olduklar\u0131n\u0131 g\u00f6sterdi. \u00d6ng\u00f6r\u00fclebilece\u011fi \u00fczere \u0130ran, bu geli\u015fmelere \u015fiddetle kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kt\u0131 ve Erbil\u2019in T\u00fcrkiye veya Avrupa i\u00e7in alternatif bir do\u011fal gaz merkezi olmas\u0131n\u0131 istemiyor. Buna paralel olarak Erbil 2021\u2019den bu yana bir\u00e7ok kez \u0130ran destekli milislerin hedefi oldu. Daha da k\u00f6t\u00fcs\u00fc, \u0130DMO KAR grubunun[xxxv]<\/a> IKB\u2019nin do\u011fal gaz projeleriyle ilgisi oldu\u011funa inan\u0131lan[xxxvi]<\/a> CEO\u2019su Kerim Berzenci\u2019nin m\u00fclklerini f\u00fczelerle hedef ald\u0131. \u0130DMO Erbil\u2019de \u2018Siyonistlerin\u2019 stratejik bir merkezini vurdu\u011funu a\u00e7\u0131klasa da sald\u0131r\u0131lar\u0131n IKB ve T\u00fcrkiye\u2019ye muhtemel do\u011fal gaz ihracat\u0131 konusunda bir mesaj niteli\u011finde oldu\u011funu varsayabiliriz.<\/p>\n\u00dcstelik Joe Biden\u2019\u0131n ABD\u2019de g\u00f6reve ba\u015flamas\u0131ndan sonra kal\u0131c\u0131 olup olmayaca\u011f\u0131ndan ba\u011f\u0131ms\u0131z olarak b\u00f6lgede b\u00f6lgesel g\u00fc\u00e7ler aras\u0131nda bir gerilimi azaltma d\u00f6nemi ba\u015flad\u0131. T\u00fcrkiye de bu d\u00f6nemden faydalanarak Suudi Arabistan\u2019dan[xxxvii]<\/a> \u0130srail\u2019e[xxxviii]<\/a> kadar \u0130ran\u2019la sorunlar\u0131 olan farkl\u0131 \u00fclkelerle ba\u011flar\u0131n\u0131 onar\u0131yor. T\u00fcrkiye\u2019nin \u0130srail ile ili\u015fkilerini iyile\u015ftirmesini \u00f6zellikle kaydetmek gerekir. Taraflar bir s\u00fcredir istihbarat d\u00fczeyinde i\u015f birli\u011fi yap\u0131yor ve \u0130ran\u2019\u0131n \u0130srailli turistleri ka\u00e7\u0131rmaya y\u00f6nelik baz\u0131 giri\u015fimlerini engellediler.[xxxix]<\/a> \u0130srail taraf\u0131 bu i\u015f birli\u011fini s\u0131cak kar\u015f\u0131layarak T\u00fcrk yetkililere te\u015fekk\u00fcr etti.[xl]<\/a> Bu anlamda iki taraf ili\u015fkilerini b\u00fcy\u00fckel\u00e7ilik d\u00fczeyine y\u00fckselteceklerini a\u00e7\u0131klad\u0131.[xli]<\/a> Ayr\u0131ca Cumhurba\u015fkan\u0131 Erdo\u011fan\u2019\u0131n \u0130ran ziyaretini 19 Temmuz\u2019da Tahran\u2019a gidi\u015fine kadar birka\u00e7 kez erteledi\u011fini de belirtmek gerekir. Baz\u0131lar\u0131 bunu kas\u0131tl\u0131 bir hamle olarak de\u011ferlendirip Ankara\u2019n\u0131n Tahran\u2019a bir mesaj g\u00f6ndermek amac\u0131yla Tahran ziyaretini Suudi Arabistan Veliaht Prensi Muhammed bin Selman ile \u0130srail Cumhurba\u015fkan\u0131 Herzog\u2019un Ankara\u2019y\u0131 ziyaret edene kadar ertelemi\u015f olabilece\u011fini belirtti.[xlii]<\/a><\/p>\nBu durum T\u00fcrkiye\u2019nin KOEP m\u00fczakereleri ba\u015far\u0131s\u0131z olursa ABD destekli K\u00f6rfez Devletleri ve \u0130srail\u2019den olu\u015fan muhtemel \u0130ran kar\u015f\u0131t\u0131 kampa kat\u0131laca\u011f\u0131 anlam\u0131na gelmiyor \u00e7\u00fcnk\u00fc T\u00fcrkiye \u0130ran\u2019dan K\u00f6rfez Devletlerinin alg\u0131lad\u0131\u011f\u0131 d\u00fczeyde bir tehdit alg\u0131s\u0131na sahip de\u011fil. B\u00f6lgedeki gerilimi azaltma s\u00fcreci Katar ablukas\u0131n\u0131n da sonuna i\u015faret ederek Tahran ile Ankara\u2019y\u0131 bir araya getirmi\u015f olan bir fakt\u00f6r\u00fc daha ortadan kald\u0131rd\u0131. Benzer \u015fekilde IKB referandumu tehdidi de IKB\u2019nin h\u00e2lihaz\u0131rda T\u00fcrkiye veya \u0130ran\u2019a ciddi bir tehdit olu\u015fturmamas\u0131 nedeniyle silinmi\u015f oldu.<\/p>\n
Son olarak T\u00fcrkiye\u2019nin T\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131yla artan ili\u015fkileri \u0130ran i\u00e7in endi\u015fe konusu. T\u00fcrkiye T\u00fcrk Devletleri Te\u015fkilat\u0131[xliii]<\/a> arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla Orta Asya\u2019daki T\u00fcrki devletlerle ili\u015fkilerini geli\u015ftirmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor. Azerbaycan burada \u00f6zel bir yere sahip. 2020 sonlar\u0131nda Cumhurba\u015fkan\u0131 Erdo\u011fan Bak\u00fc\u2019de Azerbaycan\u2019\u0131n Rusya ile \u0130ran aras\u0131nda b\u00f6l\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcne g\u00f6nderme yapan bir Azeri \u015fiirini[xliv]<\/a> okudu ki bu da milyonlarca Azeri\u2019nin ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 \u0130ran\u2019da itirazlara neden oldu. \u0130ranl\u0131 yetkililer T\u00fcrkiye\u2019yi a\u011f\u0131r bir \u015fekilde ele\u015ftirirken[xlv]<\/a> T\u00fcrkiye ise \u0130ran taraf\u0131n\u0131n ithamlar\u0131n\u0131 k\u0131nad\u0131.[xlvi]<\/a> T\u00fcrkiye\u2019nin genel anlamda Orta Asya\u2019daki T\u00fcrki devletlerle \u00f6zelde ise Azerbaycan ile artan ili\u015fkileri Tahran i\u00e7in endi\u015fe kayna\u011f\u0131 olmaya devam edecek. <\/p>\nMuhtemel Gerilim Alanlar\u0131: Irak ve Suriye<\/strong><\/span><\/h2>\nIrak ve Suriye h\u00e2lihaz\u0131rda T\u00fcrkiye ile \u0130ran aras\u0131ndaki gerilimin muhtemelen t\u0131rmanaca\u011f\u0131 iki ana sahne olarak g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor. T\u00fcrkiye Irak\u2019ta K\u00fcrdistan \u0130\u015f\u00e7i Partisi\u2019ne (PKK) y\u00f6nelik askeri operasyonlar d\u00fczenleyip IKB\u2019deki varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 artt\u0131r\u0131yor. \u0130ran destekli Irakl\u0131 milislerin T\u00fcrkiye\u2019nin \u00fclkede artan n\u00fcfuzundan son derece rahats\u0131z oldu\u011fu da iyi bilinen bir ger\u00e7ek. Bu durum \u0130ran m\u00fcttefiki \u015eii milisler taraf\u0131ndan hedef al\u0131nan T\u00fcrkiye\u2019nin Musul\u2019daki Ba\u015fika askeri \u00fcss\u00fcndeki sald\u0131r\u0131larda net \u015fekilde g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor.[xlvii]<\/a> Dahas\u0131, Sincar\u2019daki PKK ba\u011flant\u0131l\u0131 Sincar Direni\u015f Birlikleri (YB\u015e) \u0130ran yanl\u0131s\u0131 Ha\u015fd-i \u015eabi ile yak\u0131n i\u015f birli\u011fi i\u00e7erisinde. PKK\u2019n\u0131n b\u00f6lgedeki g\u00fcvenlik tehditleri kar\u015f\u0131s\u0131nda T\u00fcrkiye, bir\u00e7ok S\u0130HA sald\u0131r\u0131s\u0131 ger\u00e7ekle\u015ftirerek \u00f6rg\u00fcte kar\u015f\u0131 askeri sald\u0131r\u0131 ba\u015flatma ihtimalini s\u00fcrekli dile getirdi. Buna kar\u015f\u0131l\u0131k \u0130ran destekli gruplar ise Ankara\u2019ya kar\u015f\u0131 tehditlerini yo\u011funla\u015ft\u0131rd\u0131. Asaib Ehl el-Hak lideri Kays Gazali, \u201cT\u00fcrkiye\u2019nin Irak\u2019ta konu\u015flanmas\u0131 ABD\u2019nin kal\u0131c\u0131 varl\u0131\u011f\u0131ndan daha b\u00fcy\u00fck bir tehdit olacak ve Ankara Sincar\u2019a m\u00fcdahale ederse biz de silahlan\u0131r\u0131z.\u201d [xlviii]<\/a> diyecek kadar ileri gitti. Bu geli\u015fmelerin \u00fczerine IKB do\u011fal gaz\u0131 konusu da Irak\u2019taki Tahran-Ankara denklemini daha da karma\u015f\u0131kla\u015ft\u0131r\u0131yor. Ayr\u0131ca T\u00fcrkiye Ekim 2021 se\u00e7imlerinden \u00f6nce ve sonra \u00fclkedeki S\u00fcnni siyasi liderlerle de temaslarda bulunmu\u015ftu. Irak S\u00fcnni kamp\u0131n\u0131n iki lideri Hamis Hancer ile Muhammed Halbusi se\u00e7imlerden \u00f6nce[xlix]<\/a> ve sonra[l]<\/a> T\u00fcrkiye\u2019yi ziyaret ederek Cumhurba\u015fkan\u0131 Erdo\u011fan\u2019la g\u00f6r\u00fc\u015fm\u00fc\u015ft\u00fc.<\/p>\n\u0130ran ise Mukteda Sadr-K\u00fcrdistan Demokrat Partisi ile S\u00fcnnilerin h\u00fck\u00fcmet kurma giri\u015fimlerine engel olan \u0130ran yanl\u0131s\u0131 Koordinasyon \u00c7er\u00e7evesi koalisyonunu destekliyor.[li]<\/a> Dahas\u0131, T\u00fcrkiye\u2019nin su\u00e7land\u0131\u011f\u0131 ve 9 \u015eii Arab\u0131n hayat\u0131n\u0131 kaybetti\u011fi, 20\u2019den fazla insan\u0131n da yaraland\u0131\u011f\u0131 Zaho sald\u0131r\u0131s\u0131[lii]<\/a> da Tahran\u2019a Irak\u2019taki T\u00fcrk varl\u0131\u011f\u0131na y\u00f6nelik olumsuz duygulara oynama f\u0131rsat\u0131 verdi. T\u00fcrkiye sald\u0131r\u0131dan sorumlu oldu\u011funu reddederek aksine \u00f6l\u00fcmler i\u00e7in PKK\u2019y\u0131 su\u00e7lad\u0131.[liii]<\/a> Bununla beraber T\u00fcrkiye\u2019nin IKB topraklar\u0131ndaki askeri operasyonlar\u0131n\u0131n en az\u0131ndan Irakl\u0131 baz\u0131 \u00e7evrelerdeki olumsuz T\u00fcrkiye alg\u0131s\u0131n\u0131 besledi\u011fi s\u00f6ylenebilir \u00e7\u00fcnk\u00fc T\u00fcrkiye\u2019nin s\u00fcregelen askeri operasyonlar\u0131 ve varl\u0131\u011f\u0131 art\u0131k ge\u00e7ici g\u00f6r\u00fclm\u00fcyor. 1990\u2019larda T\u00fcrkiye ilkbahar ve yaz aylar\u0131nda IKB\u2019ye girer, askeri \u00fcsler kurup PKK varl\u0131\u011f\u0131na kar\u015f\u0131 operasyonlar d\u00fczenler ve k\u0131\u015f \u015fartlar\u0131 nedeniyle b\u00f6lgeden \u00e7ekilirdi. Bu \u00e7ekilmelerin bir sonucu olarak PKK b\u00f6lgeye d\u00f6nme f\u0131rsat\u0131 bulurdu. Ancak, T\u00fcrkiye\u2019deki Temmuz 2016 darbe giri\u015fiminden sonra T\u00fcrkiye\u2019nin g\u00fcvenlik paradigmas\u0131 de\u011fi\u015fti. Ankara 2016\u2019dan itibaren g\u00fcvenlik tehditlerini kayna\u011f\u0131nda (T\u00fcrkiye s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda) kurutma anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131 benimsedi. Bu do\u011frultuda T\u00fcrkiye\u2019nin Irak topraklar\u0131ndaki askeri \u00fcsleri s\u00fcrekli art\u0131yor ve T\u00fcrkiye operasyon yapt\u0131\u011f\u0131 b\u00f6lgelerden yak\u0131n zamanda \u00e7ekilecek gibi g\u00f6r\u00fcnm\u00fcyor. Yine de kamuoyunun itirazlar\u0131 ve Irakl\u0131 siyasi liderlerden benzeri g\u00f6r\u00fclmemi\u015f tepkiler nedeniyle T\u00fcrkiye\u2019nin Irak\u2019taki askeri operasyonlar\u0131n\u0131n yo\u011funlu\u011fu azalabilir.[liv]<\/a> [lv]<\/a> Ancak k\u0131sa vadede Irak topraklar\u0131ndan tamamen \u00e7ekilmesi pek muhtemel de\u011fil, \u00f6zellikle de PKK tehdidinin s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc ve Irak\u2019\u0131n farkl\u0131 \u015eii siyasi gruplar aras\u0131ndaki h\u00fck\u00fcmet kurma m\u00fccadelesi y\u00fcz\u00fcnden kaynayan kazan h\u00e2line geldi\u011fi bir d\u00f6nemde.<\/p>\nSuriye\u2019ye gelince, T\u00fcrkiye uzun bir s\u00fcredir F\u0131rat Nehri\u2019nin Bat\u0131s\u0131na yeni bir askeri operasyon ba\u015flatma ihtimalini \u00f6ne \u00e7\u0131kar\u0131yor. Fakat \u0130ran bu muhtemel operasyona \u00f6zellikle de Tel R\u0131fat\u2019a y\u00f6nelik bir operasyonun T\u00fcrkiye destekli Suriye Milli Ordusu\u2019nu \u0130ran i\u00e7in \u00f6nemli olan \u015eii Nubl ve Zehra kasabalar\u0131na yakla\u015ft\u0131raca\u011f\u0131 i\u00e7in \u015fiddetle kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131k\u0131yor. Bir\u00e7ok \u0130ranl\u0131 akt\u00f6r \u0130ran\u2019\u0131n yeni bir T\u00fcrk askeri operasyonunu reddetti\u011fini dile getirdi. Bunun son \u00f6rne\u011fi Ayetullah Ali Hamaney\u2019in Cumhurba\u015fkan\u0131 Erdo\u011fan\u2019\u0131n Tahran ziyareti s\u0131ras\u0131nda yapt\u0131\u011f\u0131 konu\u015fmada g\u00f6r\u00fcld\u00fc. Hamaney[lvi]<\/a> yeni bir operasyonun sadece ter\u00f6ristlere yarayaca\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yleyerek I\u015e\u0130D ile T\u00fcrkiye destekli gruplar\u0131 ima etti. Ayr\u0131ca Tahran ile Ankara\u2019n\u0131n ter\u00f6rist\/ter\u00f6rizm terimlerini kullan\u0131rken farkl\u0131 gruplar\u0131 kastetti\u011fini de vurgulamak gerekir.<\/p>\nAyr\u0131ca \u0130ran ter\u00f6rizmi tart\u0131\u015f\u0131rken kas\u0131tl\u0131 olarak belirli bir gruba at\u0131fta bulunmuyor. \u00dclkenin \u00f6zellikle Suriye s\u00f6z konusu oldu\u011funda olduk\u00e7a mu\u011flak bir ter\u00f6r tan\u0131m\u0131 var. T\u00fcrkiye ise ter\u00f6rizm derken her zaman YPG\/PKK adlar\u0131n\u0131 zikrediyor. \u00dcstelik T\u00fcrkiye s\u00fcrekli Rusya ile \u0130ran\u2019\u0131 ter\u00f6rle m\u00fccadele i\u00e7in \u201ckelimelerin tek ba\u015f\u0131na yetersiz oldu\u011funu\u201d[lvii]<\/a> ve eyleme ge\u00e7ilmesi gerekti\u011fini belirterek ele\u015ftiriyor. Bunlar\u0131 hat\u0131rda tutarak, T\u00fcrkiye Suriye\u2019ye yeni bir askeri sald\u0131r\u0131 ba\u015flat\u0131rsa \u0130ran muhtemelen Suriye\u2019deki vekilleri \u00fczerinden T\u00fcrkiye\u2019ye kar\u015f\u0131l\u0131k verecektir. Nitekim T\u00fcrkiye bunu Suriye topraklar\u0131nda zaten deneyimledi. T\u00fcrkiye, \u0130ran destekli milisler Zeytin Dal\u0131 Operasyonu\u2019nu engellemek amac\u0131yla 2018\u2019de Afrin\u2019e girmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131rken onlar\u0131 hedef alm\u0131\u015ft\u0131.[lviii]<\/a> 2020\u2019de Esed rejimine kar\u015f\u0131 d\u00fczenlenen Bahar Kalkan\u0131 Harek\u00e2t\u0131 s\u0131ras\u0131nda \u0130dlib\u2019de baz\u0131 Hizbullah \u00fcyeleri de T\u00fcrkiye taraf\u0131ndan hedef al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131.[lix]<\/a> B\u00f6yle bir senaryo T\u00fcrkiye uzun s\u00fcredir konu\u015fulan askeri sald\u0131r\u0131y\u0131 ba\u015flatmaya karar verirse rahatl\u0131kla tekrarlanabilir.<\/p>\nSonu\u00e7<\/strong><\/span><\/h2>\nJeopolitik rekabetleri ve farkl\u0131 siyasal \u00f6nceliklerine ra\u011fmen iki \u00fclke ili\u015fkilerinin gelece\u011finde muhtemelen dengeli bir \u015fekilde hareket edecek. Muhtemelen farkl\u0131 dosyalar\u0131n ayr\u0131 ayr\u0131 ele al\u0131nmas\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrmek i\u00e7in de u\u011fra\u015facaklard\u0131r. Yine de iki taraf, bir zamanlar kendilerini bir araya getiren fakt\u00f6rlerin ortadan kalkmas\u0131, anla\u015fmazl\u0131k alanlar\u0131n\u0131n b\u00fcy\u00fcy\u00fcp co\u011frafi olarak geni\u015flemesi ve aralar\u0131ndaki ticaret hacminin azalmas\u0131 nedeniyle ili\u015fkilerinde belirgin h\u00e2le gelmi\u015f olan farkl\u0131 dosyalar\u0131n ayr\u0131 ayr\u0131 ele al\u0131nmas\u0131 \u00f6zelli\u011finin de s\u0131n\u0131rlar\u0131na ula\u015f\u0131yor. Bu a\u00e7\u0131dan Suriye ve Irak\u2019\u0131n gelecek d\u00f6nemde giderek Tahran ile Ankara aras\u0131ndaki aleni bir jeopolitik rekabetin iki sahnesi h\u00e2line geldi\u011fi g\u00f6r\u00fcl\u00fcyor.<\/a><\/p>\n<\/div><\/div><\/div><\/div><\/div><\/div><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"T\u00fcrkiye-\u0130ran jeopolitik rekabetindeki gerilim son d\u00f6nemlerde giderek art\u0131yor. \u0130ki \u00fclke, farkl\u0131 siyasi istikametlere, \u00f6nceliklere ve \u00e7at\u0131\u015fan menfaatlere sahip olsa da son on y\u0131lda Donald Trump\u2019\u0131n ABD\u2019deki zaferi sonras\u0131ndaki Ortado\u011fu b\u00f6lgesel iklimi ve T\u00fcrkiye\u2019nin y\u0131llarca pahal\u0131 \u0130ran do\u011falgaz\u0131 ve ham petrol\u00fcn\u00fc sat\u0131n almas\u0131na dayanan ciddi ticaret hacimleri sayesinde rekabetlerini kontrol alt\u0131nda tutup i\u015fleyen bir ili\u015fki y\u00fcr\u00fctebildiler<\/p>\n","protected":false},"author":57,"featured_media":34843,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_mo_disable_npp":"","ngg_post_thumbnail":0},"categories":[361],"tags":[],"asf_pub_issue":[10319],"asf_pub_region":[10321,17601],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/research.sharqforum.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/35020"}],"collection":[{"href":"https:\/\/research.sharqforum.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/research.sharqforum.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/research.sharqforum.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/users\/57"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/research.sharqforum.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=35020"}],"version-history":[{"count":9,"href":"https:\/\/research.sharqforum.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/35020\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":35342,"href":"https:\/\/research.sharqforum.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/35020\/revisions\/35342"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/research.sharqforum.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/media\/34843"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/research.sharqforum.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=35020"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/research.sharqforum.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=35020"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/research.sharqforum.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=35020"},{"taxonomy":"asf_pub_issue","embeddable":true,"href":"https:\/\/research.sharqforum.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/asf_pub_issue?post=35020"},{"taxonomy":"asf_pub_region","embeddable":true,"href":"https:\/\/research.sharqforum.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/asf_pub_region?post=35020"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}
Uzman G\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc<\/a> \/ \/ B\u00f6lgesel Politika<\/a><\/h6><\/div><\/div><\/div><\/div><\/div><\/div><\/div><\/div>(Bu metin \u0130ngilizce orijinal versiyonundan terc\u00fcme edilmi\u015ftir.)<\/em><\/strong><\/p>\nT\u00fcrkiye-\u0130ran \u0130li\u015fkilerinin Gelece\u011fi: Kontroll\u00fc Jeopolitik Rekabet Mi Muhtemel Ankara-Tahran Gerilim T\u0131rmanmas\u0131 M\u0131?<\/span><\/h2>\n\u00d6zet:<\/strong> T\u00fcrkiye-\u0130ran jeopolitik rekabetindeki gerilim son d\u00f6nemlerde giderek art\u0131yor. \u0130ki \u00fclke, farkl\u0131 siyasi istikametlere, \u00f6nceliklere ve \u00e7at\u0131\u015fan menfaatlere sahip olsa da son on y\u0131lda Donald Trump\u2019\u0131n ABD\u2019deki zaferi sonras\u0131ndaki Ortado\u011fu b\u00f6lgesel iklimi ve T\u00fcrkiye\u2019nin y\u0131llarca pahal\u0131 \u0130ran do\u011falgaz\u0131 ve ham petrol\u00fcn\u00fc sat\u0131n almas\u0131na dayanan ciddi ticaret hacimleri sayesinde rekabetlerini kontrol alt\u0131nda tutup i\u015fleyen bir ili\u015fki y\u00fcr\u00fctebildiler. Yine de son zamanlarda iki \u00fclke aras\u0131ndaki ticaret hacmi azal\u0131yor, T\u00fcrkiye ile \u0130ran\u2019\u0131 2016\u2019dan beri bir arada tutan alanlar ortadan kalk\u0131yor ve daha da \u00f6nemlisi ABD Ba\u015fkan\u0131 Joe Biden g\u00f6reve ba\u015flad\u0131\u011f\u0131ndan beri T\u00fcrkiye, Suudi Arabistan\u2019dan \u0130srail\u2019e uzanan \u0130ran\u2019\u0131n b\u00f6lgesel rakipleriyle ili\u015fkilerini onar\u0131yor. T\u00fcm bu fakt\u00f6rler, gelecekte Tahran ile Ankara aras\u0131nda, Suriye ve Irak\u2019tan G\u00fcney Kafkasya b\u00f6lgesine kadar farkl\u0131 sahnelerde kendini g\u00f6sterebilecek daha aleni bir rekabet ihtimalini artt\u0131r\u0131yor.<\/p>\nGiri\u015f<\/strong><\/span><\/h2>\n\u0130ran ile T\u00fcrkiye aras\u0131ndaki k\u00f6kl\u00fc ge\u00e7mi\u015fi olan jeopolitik rekabet yeni bir gerilim a\u015famas\u0131na giriyor. Ge\u00e7ti\u011fimiz on y\u0131llarda farkl\u0131 konular\u0131n ayr\u0131 ayr\u0131 de\u011ferlendirilmesi[i]<\/a> Tahran ile Ankara aras\u0131ndaki ili\u015fkinin itici g\u00fcc\u00fc olmu\u015ftu. Fakat, iki \u00fclke aras\u0131nda farkl\u0131 b\u00f6lgelerden ne\u015fet eden gerilim, aralar\u0131ndaki i\u015f birli\u011fi alanlar\u0131n\u0131n say\u0131s\u0131 azald\u0131\u011f\u0131ndan, \u00f6n\u00fcm\u00fczdeki d\u00f6nemde muhtemelen y\u00fckselecek. \u00c7alkant\u0131l\u0131 Arap Bahar\u0131 d\u00f6neminin ba\u015f\u0131ndan beri Ankara-Tahran rekabeti 2011\u2019de Suriye\u2019de protestolar\u0131n ba\u015flamas\u0131n\u0131n ard\u0131ndan Suriye sahnesinde en belirgin \u015fekilde somutla\u015ft\u0131. \u0130ran Arap Bahar\u0131\u2019n\u0131n ba\u015flar\u0131nda M\u0131s\u0131r ve Tunus gibi \u00fclkelerde patlak veren protesto dalgalar\u0131na olumlu yakla\u015ft\u0131 \u00e7\u00fcnk\u00fc bu \u00fclkelerin yeni liderleri olacak siyasal \u0130slamc\u0131larla olumlu bir ili\u015fkiye sahip olaca\u011f\u0131 kanaatindeydi. \u0130ranl\u0131 yetkililer sokak protestolar\u0131 ve ayaklanmalar\u0131 da \u201csek\u00fcler siyasi ekoller\u201d ile \u201cSiyonistlerin ve Amerikal\u0131lar\u0131n\u201d egemenli\u011fine son verecek birer darbe olarak g\u00f6r\u00fcyordu.[ii]<\/a><\/p>\nBununla beraber Arap Bahar\u0131\u2019n\u0131n protesto dalgalar\u0131 Suriye\u2019ye ula\u015ft\u0131\u011f\u0131nda \u0130ranl\u0131 yetkililerin duru\u015fu tersy\u00fcz oldu. \u0130ran ba\u015f\u0131ndan itibaren Suriye krizini bir varolu\u015fsal tehdit olarak g\u00f6r\u00fcp Tahran\u2019\u0131n g\u00fcvenli\u011finin \u015eam\u2019dan ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcncesine sahip oldu. Bu ama\u00e7la \u0130ran, vekil g\u00fc\u00e7leri ve \u0130ran Devrim Muhaf\u0131zlar\u0131 Ordusu (\u0130DMO) \u00fczerinden Suriye \u00e7at\u0131\u015fmas\u0131n\u0131n hayati bir par\u00e7as\u0131 h\u00e2line gelip Suriye rejim g\u00fc\u00e7lerini kararl\u0131l\u0131kla destekledi. Suriyeli muhalif askeri gruplar sava\u015f\u0131n ilk y\u0131llar\u0131nda \u0130ran\u2019\u0131n \u00e7abalar\u0131na ra\u011fmen Suriye\u2019nin geni\u015f b\u00f6lgelerinin kontrol\u00fcn\u00fc ele ge\u00e7irdi. Esed rejimi \u00e7\u00f6kmek \u00fczereyken \u0130ran\u2019\u0131n elit Kud\u00fcs G\u00fcc\u00fc (IDMO\u2019nun yurt d\u0131\u015f\u0131 operasyonlar\u0131ndan sorumlu kanad\u0131) Komutan\u0131 Kas\u0131m S\u00fcleymani Moskova\u2019ya u\u00e7tu ve s\u00f6ylentilere g\u00f6re Rus Devlet Ba\u015fkan\u0131 Vladimir Putin\u2019i Esed\u2019in yan\u0131nda sava\u015fa kat\u0131lmaya ikna etti.[iii]<\/a> Rusya<\/a> Eyl\u00fcl 2015\u2019te sava\u015fa do\u011frudan kat\u0131l\u0131nca sava\u015f\u0131n seyri \u00e7arp\u0131c\u0131 bir \u015fekilde de\u011fi\u015fti. Ac\u0131mas\u0131z Rus hava deste\u011fi \u0130ran destekli milislerin karadan deste\u011fiyle birlikte Esed rejiminin daha \u00f6nce muhaliflere kaybetti\u011fi bir\u00e7ok b\u00f6lgeyi yeniden kazanmas\u0131na yard\u0131m edince Suriye muhalefeti k\u0131sa bir s\u00fcre i\u00e7inde zemin kaybetmeye ba\u015flad\u0131.<\/p>\nT\u00fcrkiye ise Arap Bahar\u0131\u2019n\u0131 \u00e7alkant\u0131 ya\u015fayan \u00fclkelerdeki b\u00f6lgesel n\u00fcfuzunu artt\u0131rma f\u0131rsat\u0131 olarak g\u00f6rd\u00fc. Suriye bu sahnelerden biriydi. Bu hedefe paralel olarak T\u00fcrkiye, Suriye rejimiyle sava\u015fan muhalif gruplar\u0131 destekledi. Yine de \u00fclkedeki gerilimi azaltmak amac\u0131yla 2017\u2019de Rusya, T\u00fcrkiye ve \u0130ran Astana s\u00fcrecini ba\u015flatt\u0131. Bu s\u00fcre\u00e7 Cenevre\u2019de s\u00fcrmekte olan s\u00fcrece paralel \u015fekilde ilerledi ve sava\u015f\u0131n seyrinde bir d\u00f6n\u00fcm noktas\u0131 oldu.<\/p>\n
Ayn\u0131 zamanda Astana s\u00fcreci rejim ve Rusya i\u00e7in sava\u015f\u0131 kendi lehlerine olacak \u015fekilde yeniden tasarlama f\u0131rsat\u0131 sundu. Be\u015f\u015far Esed rejimi, kendisinin ve m\u00fcttefiklerinin Astana s\u00fcrecinde belirlenen d\u00f6rt \u00e7at\u0131\u015fmas\u0131zl\u0131k b\u00f6lgesinden \u00fc\u00e7\u00fcn\u00fc daha sonra ter\u00f6rle m\u00fccadele bahanesiyle ele ge\u00e7irdi\u011fi[iv]<\/a> i\u00e7in bu s\u00fcre\u00e7ten faydalanm\u0131\u015f oldu. Yine de t\u00fcm engellere ra\u011fmen T\u00fcrkiye \u0130ran ile Suriye\u2019de ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 anla\u015fmazl\u0131klar\u0131 b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde y\u00f6netmeyi ba\u015fard\u0131.<\/p>\nAnkara ile Tahran\u2019\u0131 Bir Araya Getiren Fakt\u00f6rlerin Ortadan Kaybolmas\u0131<\/strong><\/span><\/h2>\nDonald Trump\u2019\u0131n 2016 ABD ba\u015fkanl\u0131k se\u00e7imlerindeki zaferi ve \u0130srail ile beraber M\u0131s\u0131r, BAE ve Suudi Arabistan\u2019dan olu\u015fan Arap Bahar\u0131\u2019n\u0131n kar\u015f\u0131 devrimci eksenini desteklemesi, T\u00fcrkiye ile \u0130ran aras\u0131ndaki ciddi ticaret hacmiyle birle\u015ferek Ankara ile Tahran\u2019\u0131 yak\u0131nla\u015ft\u0131rm\u0131\u015ft\u0131. \u0130ki \u00fclke g\u00f6r\u00fcn\u00fcrde o d\u00f6nemde ABD\u2019nin deste\u011fiyle olu\u015fmakta olan yeni b\u00f6lgesel d\u00fczene olduk\u00e7a \u015f\u00fcpheci yakla\u015f\u0131yordu.[v]<\/a> Bu ba\u011flamda iki taraf ABD\u2019ye kar\u015f\u0131 \u015f\u00fcpheci davran\u0131yordu. \u00d6zellikle de arkas\u0131ndaki taraflardan birinin ABD oldu\u011funa yayg\u0131n olarak inan\u0131lan T\u00fcrkiye\u2019deki 15 Temmuz 2016 askeri darbe giri\u015fiminin ard\u0131ndan ABD<\/a> kar\u015f\u0131t\u0131 hissiyat yo\u011funla\u015ft\u0131.[vi]<\/a> Ayn\u0131 zamanda BAE de me\u015fum darbe giri\u015fimini fonlamakla su\u00e7lan\u0131yordu.[vii]<\/a> Bu atmosferde T\u00fcrkiye ile \u0130ran ortak tehdit alg\u0131lar\u0131na sahipti ve ABD\u2019nin deste\u011fiyle Arap Bahar\u0131 kar\u015f\u0131t\u0131 blok ile \u0130srail aras\u0131nda daha yak\u0131n ili\u015fkiler kurulmas\u0131na dayanan yeni bir b\u00f6lgesel d\u00fczenden d\u0131\u015fland\u0131klar\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyordu.[viii]<\/a> Bu b\u00f6lgesel resim \u0130ran ile T\u00fcrkiye aras\u0131nda daha yak\u0131n bir i\u015fbirli\u011fine yol a\u00e7t\u0131.<\/p>\nBu d\u00f6nem ayr\u0131ca T\u00fcrkiye\u2019deki Avrasyac\u0131 kanad\u0131n T\u00fcrk d\u0131\u015f politika kararlar\u0131 \u00fczerinde daha fazla etki sahibi olmas\u0131na yol a\u00e7t\u0131. Bu kararlar, T\u00fcrkiye\u2019nin Rus yap\u0131m\u0131 S-400[ix]<\/a> uzun menzilli hava savunma f\u00fcze sistemlerini al\u0131p sonucunda ABD taraf\u0131ndan \u00e7ok prestijli F-35 program\u0131ndan \u00e7\u0131kar\u0131lmas\u0131[x]<\/a> ve ABD\u2019nin Has\u0131mlar\u0131yla Yapt\u0131r\u0131mlar Yoluyla M\u00fccadele Yasas\u0131 (CAATSA) yapt\u0131r\u0131mlar\u0131na maruz kalmas\u0131ndan[xi]<\/a> T\u00fcrkiye\u2019nin Mavi Vatan vizyonuyla Do\u011fu Akdeniz\u2019de daha iddial\u0131 bir d\u0131\u015f politika y\u00fcr\u00fct\u00fcp \u00c7in\u2019le daha yak\u0131n i\u015f birli\u011fi yapmas\u0131na kadar bir\u00e7ok giri\u015fime yans\u0131d\u0131. T\u00fcrkiye\u2019nin iddial\u0131 d\u0131\u015f politikas\u0131 EastMed Gas Forum\u2019dan d\u0131\u015flanmas\u0131na da sebep oldu.[xii]<\/a> T\u00fcrkiye\u2019nin Avrasya\u2019ya y\u00f6nelmesi Bat\u0131l\u0131 \u00e7evrelerde T\u00fcrkiye\u2019nin NATO i\u00e7indeki konumu hakk\u0131nda hararetli tart\u0131\u015fmalar\u0131 tetikledi ta ki Rusya\u2019n\u0131n Ukrayna\u2019y\u0131 i\u015fgali T\u00fcrkiye\u2019nin NATO\u2019daki rol\u00fc hakk\u0131ndaki sorulara son verene kadar. Aksine T\u00fcrkiye, Finlandiya ve \u0130sve\u00e7\u2019in ittifaka dahil olma giri\u015fiminde g\u00f6zlemlendi\u011fi gibi, NATO\u2019nun geni\u015flemesinde ba\u015fat akt\u00f6r h\u00e2line geldi.<\/p>\nYukar\u0131da de\u011finilen hususlara ek olarak Katar ablukas\u0131 da \u0130ran ile T\u00fcrkiye aras\u0131nda daha yak\u0131n i\u015f birli\u011fi kurulmas\u0131na katk\u0131 sa\u011flad\u0131.[xiii]<\/a> \u0130ki \u00fclke Katar\u2019\u0131n Arap Bahar\u0131 kar\u015f\u0131t\u0131 kamp\u0131n taleplerine boyun e\u011fmesi h\u00e2linde b\u00f6lgedeki \u00f6nemlerine darbe almaktan korkuyordu. Bu anlamda ikisi de Riyad, Kahire ve Abu Dabi\u2019nin bask\u0131lar\u0131 kar\u015f\u0131s\u0131nda Doha\u2019y\u0131 destekledi.[xiv]<\/a><\/p>\nDahas\u0131, Irak K\u00fcrdistan B\u00f6lgesi\u2019nin (IKB) 2017\u2019deki ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k referandumu[xv]<\/a> da benzer \u015fekilde ikili ba\u011flar\u0131 g\u00fc\u00e7lendirdi. \u0130ran\u2019\u0131n K\u00fcrt n\u00fcfusu, Ortado\u011fu\u2019da en b\u00fcy\u00fck K\u00fcrt n\u00fcfusuna sahip T\u00fcrkiye\u2019den sonra ikinci s\u0131rada yer al\u0131yor.[xvi]<\/a> Dolay\u0131s\u0131yla iki taraf, beka tehdidi olarak g\u00f6rd\u00fckleri ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k referandumuna hararetle kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kt\u0131. IKB\u2019nin uzun bir s\u00fcredir \u00f6zellikle ABD ve \u0130srail ile g\u00fc\u00e7l\u00fc ili\u015fkilere sahip olmas\u0131na ra\u011fmen ger\u00e7ekte \u0130srail o d\u00f6nem referandumu a\u00e7\u0131ktan destekleyen tek \u00fclke oldu[xvii]<\/a> ki bu da Tahran\u2019\u0131n korkular\u0131n\u0131 sadece derinle\u015ftirdi. Bunun sonucunda IKB\u2019nin ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k referandumu bo\u011fuldu. Irak K\u00fcrdistan B\u00f6lgesi ayr\u0131ca \u0130ran yanl\u0131s\u0131 Ha\u015fd-i \u015eabi milislerinin destekledi\u011fi Irak g\u00fc\u00e7leriyle \u00e7at\u0131\u015fmalarda ihtilafl\u0131 b\u00f6lgelerin \u00e7o\u011funun kontrol\u00fcn\u00fc kaybederek[xviii]<\/a> ciddi gerilemeler ya\u015fad\u0131.<\/p>\nBunlar\u0131n yan\u0131 s\u0131ra T\u00fcrkiye ile \u0130ran aras\u0131ndaki ticaret hacmi aralar\u0131ndaki rekabeti kontrol alt\u0131nda tutmak i\u00e7in \u00e7ok \u00f6nemliydi. \u0130ki taraf 2018\u2019den beri ticaret hacimlerini 30 milyar dolara \u00e7\u0131kartma arzular\u0131n\u0131 defalarca tekrarlad\u0131.[xix]<\/a> Cumhurba\u015fkan\u0131 Erdo\u011fan\u2019\u0131n 19 Temmuz 2022\u2019de Astana s\u00fcreci \u00e7er\u00e7evesinde ger\u00e7ekle\u015fen son Tahran ziyareti s\u0131ras\u0131nda da bu niyet tekrar dile getirildi.[xx]<\/a> Yine de iki \u00fclke aras\u0131ndaki ticaret hacmi azal\u0131yor ve pandemi ile Trump\u2019\u0131n ba\u015fkan olduktan bir y\u0131l sonra \u0130ran\u2019a yeniden uygulanan Amerikan yapt\u0131r\u0131mlar\u0131 bu azal\u0131\u015f\u0131n ba\u015fat nedenleri gibi g\u00f6r\u00fcnm\u00fcyor.[xxi]<\/a> 2017\u2019de Tahran ile Ankara aras\u0131ndaki ticaret hacmi 10 milyar dolard\u0131[xxii]<\/a> ama bu rakam y\u0131llar i\u00e7inde azald\u0131. Ticaret hacmi yak\u0131n zamanda 7,5 milyar dolar civar\u0131nda.[xxiii]<\/a><\/p>\nT\u00fcrkiye \u0130ran do\u011fal gaz\u0131n\u0131n en b\u00fcy\u00fck al\u0131c\u0131s\u0131yken \u0130ran Rusya\u2019dan sonra T\u00fcrkiye\u2019ye en \u00e7ok do\u011fal gaz ihra\u00e7 eden \u00fclke.[xxiv]<\/a> Elbette Tahran bu konumu kaybetmek istemiyor. Ancak, a\u015fa\u011f\u0131daki b\u00f6l\u00fcmlerde a\u00e7\u0131klanaca\u011f\u0131 \u00fczere Ankara\u2019n\u0131n ba\u015fka hesaplar\u0131 var gibi g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor. Yukar\u0131da bahsedilen t\u00fcm hususlar iki taraf\u0131n olduk\u00e7a uzun bir s\u00fcre i\u015fler bir ili\u015fki s\u00fcrd\u00fcrmesini sa\u011flad\u0131. Bir\u00e7ok konuda ayr\u0131\u015fan g\u00f6r\u00fc\u015flerine ra\u011fmen Tahran ile Ankara ili\u015fkilerini farkl\u0131 dosyalar \u00fczerinden ayr\u0131 ayr\u0131 de\u011ferlendirip rekabetlerini s\u0131n\u0131rl\u0131 tuttu. Yine de b\u00f6lgedeki jeopolitik resim son zamanlarda \u00e7ok \u00e7arp\u0131c\u0131 bir \u015fekilde de\u011fi\u015fti ve Tahran ile Ankara\u2019y\u0131 bir araya getiren alanlar buharla\u015f\u0131yor.<\/p>\n\u015eu Anda Tahran ile Ankara\u2019n\u0131n Aras\u0131n\u0131 A\u00e7an Konu Ba\u015fl\u0131klar\u0131<\/strong><\/span><\/h2>\nTahran ile Ankara aras\u0131ndaki ihtilaf ba\u015fl\u0131klar\u0131 art\u0131yor. Dahas\u0131, jeopolitik rekabetlerinin co\u011frafi kapsam\u0131 da geni\u015fledi. Bug\u00fcn Suriye\u2019ye ek olarak Irak ve G\u00fcney Kafkasya da iki taraf aras\u0131ndaki rekabetin alanlar\u0131 aras\u0131na girdi. 2020\u2019de ya\u015fanan \u0130kinci Karaba\u011f sava\u015f\u0131 b\u00f6lgedeki dinamikleri T\u00fcrkiye\u2019nin lehine de\u011fi\u015ftirip Tahran\u2019\u0131n korkular\u0131n\u0131 artt\u0131rd\u0131. T\u00fcrkiye geli\u015fmi\u015f S\u0130HA teknolojisiyle Azerbaycan\u2019a topraklar\u0131n\u0131 yeniden ele ge\u00e7irmesi noktas\u0131nda ola\u011fan\u00fcst\u00fc bir yard\u0131m yaparken \u0130ran bir dizi nedenden dolay\u0131 \u00f6rt\u00fck olarak Ermenistan\u2019dan yana tav\u0131r ald\u0131.[xxv]<\/a> T\u00fcrkiye\u2019nin b\u00f6lgede artan rol\u00fcn\u00fc \u00f6nlemek bu nedenlerden biriydi. Ancak Azerbaycan sava\u015ftan galip \u00e7\u0131kt\u0131 ve T\u00fcrkiye b\u00f6lgedeki varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 geni\u015fletti.<\/p>\nFransa\u2019da mukim bulunan ve ad\u0131n\u0131n gizli kalmas\u0131 kayd\u0131yla yazarla g\u00f6r\u00fc\u015fen bir \u0130ran siyaseti uzman\u0131na g\u00f6re \u0130kinci Karaba\u011f sava\u015f\u0131 \u0130ran\u2019\u0131n T\u00fcrk geni\u015flemesinden duydu\u011fu korkuyu olduk\u00e7a derinle\u015ftirdi ki bu da \u0130ran medyas\u0131nda \u00e7ok\u00e7a yeriliyor.[xxvi]<\/a> \u0130ran Karaba\u011f Sava\u015f\u0131\u2019ndan \u00f6nce de Irak ve Suriye gibi di\u011fer b\u00f6lgelerde T\u00fcrkiye\u2019yle sorun ya\u015fasa da \u0130ranl\u0131 yetkililer ve medyan\u0131n s\u00f6ylemi, kendilerini bu iki sahnede rakipleri T\u00fcrkiye kar\u015f\u0131s\u0131nda muzaffer g\u00f6rd\u00fckleri i\u00e7in, bu kadar yo\u011fun d\u00fc\u015fmanl\u0131k i\u00e7ermiyordu. Yine de T\u00fcrkiye Karaba\u011f sava\u015f\u0131nda galip \u00e7\u0131km\u0131\u015f g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor ki bu da \u0130ran taraf\u0131ndan b\u00fcy\u00fck bir tepkiye neden oldu.[xxvii]<\/a> T\u00fcrkiye\u2019nin Ermenistan ile siyasi normalle\u015fmesi ba\u011flam\u0131nda \u00f6ne \u00e7\u0131kan G\u00fcney Ermenistan\u2019daki Zengezur koridorunun a\u00e7\u0131lma ihtimali ise \u0130ran\u2019\u0131n rahats\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131 daha da artt\u0131rd\u0131. Zengezur koridoru a\u00e7\u0131l\u0131rsa T\u00fcrkiye Orta Asya\u2019daki T\u00fcrki devletlere Azerbaycan ve Rusya \u00fczerinden ula\u015fabilecek. Yani bu proje hayata ge\u00e7erse \u0130ran\u2019\u0131n jeopolitik konumu darbe alm\u0131\u015f olacak. Bu y\u00fczden \u0130ran taraf\u0131 koridorun a\u00e7\u0131lma ihtimalinden duydu\u011fu rahats\u0131zl\u0131\u011f\u0131 s\u00fcrekli dile getiriyor. \u0130ran\u2019\u0131n rahats\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131n son \u00f6rne\u011fi \u00fclkenin dini lideri Ayetullah Ali Hamaney\u2019in Cumhurba\u015fkan\u0131 Erdo\u011fan\u2019\u0131n Tahran ziyareti s\u0131ras\u0131nda yapt\u0131\u011f\u0131 \u0130ran\u2019\u0131n Ermenistan-\u0130ran s\u0131n\u0131r\u0131n\u0131n kapat\u0131lmas\u0131na y\u00f6nelik her t\u00fcrl\u00fc giri\u015fime kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kaca\u011f\u0131 a\u00e7\u0131klamas\u0131nda g\u00f6r\u00fcl\u00fcyor.[xxviii]<\/a><\/p>\nT\u00fcrkiye ayn\u0131 zamanda \u201cAvrupa\u2019ya enerji arz\u0131ndaki \u0130ranl\u0131 ve Rus kontrol\u00fcn\u00fc dengeleyecek bir denklem kurma y\u00f6n\u00fcndeki stratejik hedefine ula\u015fmak amac\u0131yla topraklar\u0131n\u0131 bat\u0131ya do\u011fru Avrupa\u2019ya uzanan enerji ta\u015f\u0131ma boru hatlar\u0131 i\u00e7in bir merkez h\u00e2line getirerek kendi g\u00fcc\u00fcn\u00fc ve k\u00fcresel konumunu geli\u015ftirmeyi ama\u00e7l\u0131yor.\u201d[xxix]<\/a> T\u00fcrkiye bu ama\u00e7la Azerbaycan do\u011fal gaz\u0131na \u00f6nem atfediyor. Azerbaycan Hazar Denizi\u2019ni Avrupa\u2019ya ba\u011flayan G\u00fcney Gaz Koridoru \u00fczerinden Avrupa\u2019ya ilk do\u011fal gaz sevkiyat\u0131n\u0131 yapt\u0131 bile.[xxx]<\/a> Yine de Zengezur koridoru hayata ge\u00e7irilirse bu durum T\u00fcrkiye\u2019nin enerji transit merkezi olma amac\u0131na k\u0131sa vadede olmasa da uzun vadede hizmet edebilir. \u0130ran\u2019\u0131n \u00f6zellikle Kapsaml\u0131 Ortak Eylem Plan\u0131\u2019n\u0131n (KOEP) canland\u0131r\u0131lmas\u0131 konusunda Bat\u0131 ile bir anla\u015fmaya varmas\u0131 ve Tahran \u00fczerindeki yapt\u0131r\u0131mlar\u0131n kald\u0131r\u0131lmas\u0131 halinde Avrupa\u2019n\u0131n do\u011fal gaz tedarik\u00e7isi olma hevesi de cabas\u0131. B\u00f6ylelikle T\u00fcrkiye\u2019nin Azerbaycan\u2019la yak\u0131n i\u015f birli\u011fi \u0130ran\u2019\u0131n \u00e7\u0131karlar\u0131yla do\u011frudan \u00e7at\u0131\u015fm\u0131\u015f oluyor. Do\u011fal gaz dosyas\u0131 gelecek d\u00f6nemde T\u00fcrkiye-\u0130ran ili\u015fkilerinin seyrini \u015fekillendirebilece\u011fi i\u00e7in iki taraf i\u00e7in de hayati \u00f6nem arz ediyor.<\/p>\nYukar\u0131da belirtildi\u011fi gibi \u0130ran T\u00fcrkiye\u2019ye en \u00e7ok do\u011fal gaz ihra\u00e7 eden ikinci \u00fclke. Bu ger\u00e7ekli\u011fe ra\u011fmen \u0130ran gaz\u0131 Rusya\u2019dan ithal edilen gazdan daha pahal\u0131 ve T\u00fcrkiye\u2019nin \u0130ran ile olan do\u011fal gaz anla\u015fmas\u0131 2026\u2019da sona eriyor.[xxxi]<\/a> Fakat \u015fimdiye kadar \u201cAnkara Tahran ile 25 y\u0131ll\u0131k anla\u015fmay\u0131 yenileme olas\u0131l\u0131\u011f\u0131 hakk\u0131nda m\u00fczakerelerde bulunmakta ayak diretti.\u201d[xxxii]<\/a> Bu resme bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda T\u00fcrkiye\u2019nin alternatif do\u011fal gaz kaynaklar\u0131 arama veya Tahran\u2019\u0131 gelecek y\u0131llardaki yeni gaz ithalat\u0131nda ciddi indirimler yapmaya zorlamak i\u00e7in elinden geleni yapma ihtimalinin y\u00fcksek oldu\u011funu g\u00fcvenle varsayabiliriz. Bu do\u011frultuda Irak K\u00fcrdistan B\u00f6lgesi (IKB) do\u011fal gaz\u0131 g\u00fcndeme geliyor. Hem K\u00fcrdistan B\u00f6lgesel Y\u00f6netimi Ba\u015fbakan\u0131 Mesrur Barzani[xxxiii]<\/a> hem de IKB Ba\u015fkan\u0131 Ne\u00e7irvan Barzani[xxxiv]<\/a> T\u00fcrkiye\u2019ye y\u00f6nelik muhtemel do\u011fal gaz projeleri konusunda istekli olduklar\u0131n\u0131 g\u00f6sterdi. \u00d6ng\u00f6r\u00fclebilece\u011fi \u00fczere \u0130ran, bu geli\u015fmelere \u015fiddetle kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kt\u0131 ve Erbil\u2019in T\u00fcrkiye veya Avrupa i\u00e7in alternatif bir do\u011fal gaz merkezi olmas\u0131n\u0131 istemiyor. Buna paralel olarak Erbil 2021\u2019den bu yana bir\u00e7ok kez \u0130ran destekli milislerin hedefi oldu. Daha da k\u00f6t\u00fcs\u00fc, \u0130DMO KAR grubunun[xxxv]<\/a> IKB\u2019nin do\u011fal gaz projeleriyle ilgisi oldu\u011funa inan\u0131lan[xxxvi]<\/a> CEO\u2019su Kerim Berzenci\u2019nin m\u00fclklerini f\u00fczelerle hedef ald\u0131. \u0130DMO Erbil\u2019de \u2018Siyonistlerin\u2019 stratejik bir merkezini vurdu\u011funu a\u00e7\u0131klasa da sald\u0131r\u0131lar\u0131n IKB ve T\u00fcrkiye\u2019ye muhtemel do\u011fal gaz ihracat\u0131 konusunda bir mesaj niteli\u011finde oldu\u011funu varsayabiliriz.<\/p>\n\u00dcstelik Joe Biden\u2019\u0131n ABD\u2019de g\u00f6reve ba\u015flamas\u0131ndan sonra kal\u0131c\u0131 olup olmayaca\u011f\u0131ndan ba\u011f\u0131ms\u0131z olarak b\u00f6lgede b\u00f6lgesel g\u00fc\u00e7ler aras\u0131nda bir gerilimi azaltma d\u00f6nemi ba\u015flad\u0131. T\u00fcrkiye de bu d\u00f6nemden faydalanarak Suudi Arabistan\u2019dan[xxxvii]<\/a> \u0130srail\u2019e[xxxviii]<\/a> kadar \u0130ran\u2019la sorunlar\u0131 olan farkl\u0131 \u00fclkelerle ba\u011flar\u0131n\u0131 onar\u0131yor. T\u00fcrkiye\u2019nin \u0130srail ile ili\u015fkilerini iyile\u015ftirmesini \u00f6zellikle kaydetmek gerekir. Taraflar bir s\u00fcredir istihbarat d\u00fczeyinde i\u015f birli\u011fi yap\u0131yor ve \u0130ran\u2019\u0131n \u0130srailli turistleri ka\u00e7\u0131rmaya y\u00f6nelik baz\u0131 giri\u015fimlerini engellediler.[xxxix]<\/a> \u0130srail taraf\u0131 bu i\u015f birli\u011fini s\u0131cak kar\u015f\u0131layarak T\u00fcrk yetkililere te\u015fekk\u00fcr etti.[xl]<\/a> Bu anlamda iki taraf ili\u015fkilerini b\u00fcy\u00fckel\u00e7ilik d\u00fczeyine y\u00fckselteceklerini a\u00e7\u0131klad\u0131.[xli]<\/a> Ayr\u0131ca Cumhurba\u015fkan\u0131 Erdo\u011fan\u2019\u0131n \u0130ran ziyaretini 19 Temmuz\u2019da Tahran\u2019a gidi\u015fine kadar birka\u00e7 kez erteledi\u011fini de belirtmek gerekir. Baz\u0131lar\u0131 bunu kas\u0131tl\u0131 bir hamle olarak de\u011ferlendirip Ankara\u2019n\u0131n Tahran\u2019a bir mesaj g\u00f6ndermek amac\u0131yla Tahran ziyaretini Suudi Arabistan Veliaht Prensi Muhammed bin Selman ile \u0130srail Cumhurba\u015fkan\u0131 Herzog\u2019un Ankara\u2019y\u0131 ziyaret edene kadar ertelemi\u015f olabilece\u011fini belirtti.[xlii]<\/a><\/p>\nBu durum T\u00fcrkiye\u2019nin KOEP m\u00fczakereleri ba\u015far\u0131s\u0131z olursa ABD destekli K\u00f6rfez Devletleri ve \u0130srail\u2019den olu\u015fan muhtemel \u0130ran kar\u015f\u0131t\u0131 kampa kat\u0131laca\u011f\u0131 anlam\u0131na gelmiyor \u00e7\u00fcnk\u00fc T\u00fcrkiye \u0130ran\u2019dan K\u00f6rfez Devletlerinin alg\u0131lad\u0131\u011f\u0131 d\u00fczeyde bir tehdit alg\u0131s\u0131na sahip de\u011fil. B\u00f6lgedeki gerilimi azaltma s\u00fcreci Katar ablukas\u0131n\u0131n da sonuna i\u015faret ederek Tahran ile Ankara\u2019y\u0131 bir araya getirmi\u015f olan bir fakt\u00f6r\u00fc daha ortadan kald\u0131rd\u0131. Benzer \u015fekilde IKB referandumu tehdidi de IKB\u2019nin h\u00e2lihaz\u0131rda T\u00fcrkiye veya \u0130ran\u2019a ciddi bir tehdit olu\u015fturmamas\u0131 nedeniyle silinmi\u015f oldu.<\/p>\n
Son olarak T\u00fcrkiye\u2019nin T\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131yla artan ili\u015fkileri \u0130ran i\u00e7in endi\u015fe konusu. T\u00fcrkiye T\u00fcrk Devletleri Te\u015fkilat\u0131[xliii]<\/a> arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla Orta Asya\u2019daki T\u00fcrki devletlerle ili\u015fkilerini geli\u015ftirmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor. Azerbaycan burada \u00f6zel bir yere sahip. 2020 sonlar\u0131nda Cumhurba\u015fkan\u0131 Erdo\u011fan Bak\u00fc\u2019de Azerbaycan\u2019\u0131n Rusya ile \u0130ran aras\u0131nda b\u00f6l\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcne g\u00f6nderme yapan bir Azeri \u015fiirini[xliv]<\/a> okudu ki bu da milyonlarca Azeri\u2019nin ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 \u0130ran\u2019da itirazlara neden oldu. \u0130ranl\u0131 yetkililer T\u00fcrkiye\u2019yi a\u011f\u0131r bir \u015fekilde ele\u015ftirirken[xlv]<\/a> T\u00fcrkiye ise \u0130ran taraf\u0131n\u0131n ithamlar\u0131n\u0131 k\u0131nad\u0131.[xlvi]<\/a> T\u00fcrkiye\u2019nin genel anlamda Orta Asya\u2019daki T\u00fcrki devletlerle \u00f6zelde ise Azerbaycan ile artan ili\u015fkileri Tahran i\u00e7in endi\u015fe kayna\u011f\u0131 olmaya devam edecek. <\/p>\nMuhtemel Gerilim Alanlar\u0131: Irak ve Suriye<\/strong><\/span><\/h2>\nIrak ve Suriye h\u00e2lihaz\u0131rda T\u00fcrkiye ile \u0130ran aras\u0131ndaki gerilimin muhtemelen t\u0131rmanaca\u011f\u0131 iki ana sahne olarak g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor. T\u00fcrkiye Irak\u2019ta K\u00fcrdistan \u0130\u015f\u00e7i Partisi\u2019ne (PKK) y\u00f6nelik askeri operasyonlar d\u00fczenleyip IKB\u2019deki varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 artt\u0131r\u0131yor. \u0130ran destekli Irakl\u0131 milislerin T\u00fcrkiye\u2019nin \u00fclkede artan n\u00fcfuzundan son derece rahats\u0131z oldu\u011fu da iyi bilinen bir ger\u00e7ek. Bu durum \u0130ran m\u00fcttefiki \u015eii milisler taraf\u0131ndan hedef al\u0131nan T\u00fcrkiye\u2019nin Musul\u2019daki Ba\u015fika askeri \u00fcss\u00fcndeki sald\u0131r\u0131larda net \u015fekilde g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor.[xlvii]<\/a> Dahas\u0131, Sincar\u2019daki PKK ba\u011flant\u0131l\u0131 Sincar Direni\u015f Birlikleri (YB\u015e) \u0130ran yanl\u0131s\u0131 Ha\u015fd-i \u015eabi ile yak\u0131n i\u015f birli\u011fi i\u00e7erisinde. PKK\u2019n\u0131n b\u00f6lgedeki g\u00fcvenlik tehditleri kar\u015f\u0131s\u0131nda T\u00fcrkiye, bir\u00e7ok S\u0130HA sald\u0131r\u0131s\u0131 ger\u00e7ekle\u015ftirerek \u00f6rg\u00fcte kar\u015f\u0131 askeri sald\u0131r\u0131 ba\u015flatma ihtimalini s\u00fcrekli dile getirdi. Buna kar\u015f\u0131l\u0131k \u0130ran destekli gruplar ise Ankara\u2019ya kar\u015f\u0131 tehditlerini yo\u011funla\u015ft\u0131rd\u0131. Asaib Ehl el-Hak lideri Kays Gazali, \u201cT\u00fcrkiye\u2019nin Irak\u2019ta konu\u015flanmas\u0131 ABD\u2019nin kal\u0131c\u0131 varl\u0131\u011f\u0131ndan daha b\u00fcy\u00fck bir tehdit olacak ve Ankara Sincar\u2019a m\u00fcdahale ederse biz de silahlan\u0131r\u0131z.\u201d [xlviii]<\/a> diyecek kadar ileri gitti. Bu geli\u015fmelerin \u00fczerine IKB do\u011fal gaz\u0131 konusu da Irak\u2019taki Tahran-Ankara denklemini daha da karma\u015f\u0131kla\u015ft\u0131r\u0131yor. Ayr\u0131ca T\u00fcrkiye Ekim 2021 se\u00e7imlerinden \u00f6nce ve sonra \u00fclkedeki S\u00fcnni siyasi liderlerle de temaslarda bulunmu\u015ftu. Irak S\u00fcnni kamp\u0131n\u0131n iki lideri Hamis Hancer ile Muhammed Halbusi se\u00e7imlerden \u00f6nce[xlix]<\/a> ve sonra[l]<\/a> T\u00fcrkiye\u2019yi ziyaret ederek Cumhurba\u015fkan\u0131 Erdo\u011fan\u2019la g\u00f6r\u00fc\u015fm\u00fc\u015ft\u00fc.<\/p>\n\u0130ran ise Mukteda Sadr-K\u00fcrdistan Demokrat Partisi ile S\u00fcnnilerin h\u00fck\u00fcmet kurma giri\u015fimlerine engel olan \u0130ran yanl\u0131s\u0131 Koordinasyon \u00c7er\u00e7evesi koalisyonunu destekliyor.[li]<\/a> Dahas\u0131, T\u00fcrkiye\u2019nin su\u00e7land\u0131\u011f\u0131 ve 9 \u015eii Arab\u0131n hayat\u0131n\u0131 kaybetti\u011fi, 20\u2019den fazla insan\u0131n da yaraland\u0131\u011f\u0131 Zaho sald\u0131r\u0131s\u0131[lii]<\/a> da Tahran\u2019a Irak\u2019taki T\u00fcrk varl\u0131\u011f\u0131na y\u00f6nelik olumsuz duygulara oynama f\u0131rsat\u0131 verdi. T\u00fcrkiye sald\u0131r\u0131dan sorumlu oldu\u011funu reddederek aksine \u00f6l\u00fcmler i\u00e7in PKK\u2019y\u0131 su\u00e7lad\u0131.[liii]<\/a> Bununla beraber T\u00fcrkiye\u2019nin IKB topraklar\u0131ndaki askeri operasyonlar\u0131n\u0131n en az\u0131ndan Irakl\u0131 baz\u0131 \u00e7evrelerdeki olumsuz T\u00fcrkiye alg\u0131s\u0131n\u0131 besledi\u011fi s\u00f6ylenebilir \u00e7\u00fcnk\u00fc T\u00fcrkiye\u2019nin s\u00fcregelen askeri operasyonlar\u0131 ve varl\u0131\u011f\u0131 art\u0131k ge\u00e7ici g\u00f6r\u00fclm\u00fcyor. 1990\u2019larda T\u00fcrkiye ilkbahar ve yaz aylar\u0131nda IKB\u2019ye girer, askeri \u00fcsler kurup PKK varl\u0131\u011f\u0131na kar\u015f\u0131 operasyonlar d\u00fczenler ve k\u0131\u015f \u015fartlar\u0131 nedeniyle b\u00f6lgeden \u00e7ekilirdi. Bu \u00e7ekilmelerin bir sonucu olarak PKK b\u00f6lgeye d\u00f6nme f\u0131rsat\u0131 bulurdu. Ancak, T\u00fcrkiye\u2019deki Temmuz 2016 darbe giri\u015fiminden sonra T\u00fcrkiye\u2019nin g\u00fcvenlik paradigmas\u0131 de\u011fi\u015fti. Ankara 2016\u2019dan itibaren g\u00fcvenlik tehditlerini kayna\u011f\u0131nda (T\u00fcrkiye s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda) kurutma anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131 benimsedi. Bu do\u011frultuda T\u00fcrkiye\u2019nin Irak topraklar\u0131ndaki askeri \u00fcsleri s\u00fcrekli art\u0131yor ve T\u00fcrkiye operasyon yapt\u0131\u011f\u0131 b\u00f6lgelerden yak\u0131n zamanda \u00e7ekilecek gibi g\u00f6r\u00fcnm\u00fcyor. Yine de kamuoyunun itirazlar\u0131 ve Irakl\u0131 siyasi liderlerden benzeri g\u00f6r\u00fclmemi\u015f tepkiler nedeniyle T\u00fcrkiye\u2019nin Irak\u2019taki askeri operasyonlar\u0131n\u0131n yo\u011funlu\u011fu azalabilir.[liv]<\/a> [lv]<\/a> Ancak k\u0131sa vadede Irak topraklar\u0131ndan tamamen \u00e7ekilmesi pek muhtemel de\u011fil, \u00f6zellikle de PKK tehdidinin s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc ve Irak\u2019\u0131n farkl\u0131 \u015eii siyasi gruplar aras\u0131ndaki h\u00fck\u00fcmet kurma m\u00fccadelesi y\u00fcz\u00fcnden kaynayan kazan h\u00e2line geldi\u011fi bir d\u00f6nemde.<\/p>\nSuriye\u2019ye gelince, T\u00fcrkiye uzun bir s\u00fcredir F\u0131rat Nehri\u2019nin Bat\u0131s\u0131na yeni bir askeri operasyon ba\u015flatma ihtimalini \u00f6ne \u00e7\u0131kar\u0131yor. Fakat \u0130ran bu muhtemel operasyona \u00f6zellikle de Tel R\u0131fat\u2019a y\u00f6nelik bir operasyonun T\u00fcrkiye destekli Suriye Milli Ordusu\u2019nu \u0130ran i\u00e7in \u00f6nemli olan \u015eii Nubl ve Zehra kasabalar\u0131na yakla\u015ft\u0131raca\u011f\u0131 i\u00e7in \u015fiddetle kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131k\u0131yor. Bir\u00e7ok \u0130ranl\u0131 akt\u00f6r \u0130ran\u2019\u0131n yeni bir T\u00fcrk askeri operasyonunu reddetti\u011fini dile getirdi. Bunun son \u00f6rne\u011fi Ayetullah Ali Hamaney\u2019in Cumhurba\u015fkan\u0131 Erdo\u011fan\u2019\u0131n Tahran ziyareti s\u0131ras\u0131nda yapt\u0131\u011f\u0131 konu\u015fmada g\u00f6r\u00fcld\u00fc. Hamaney[lvi]<\/a> yeni bir operasyonun sadece ter\u00f6ristlere yarayaca\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yleyerek I\u015e\u0130D ile T\u00fcrkiye destekli gruplar\u0131 ima etti. Ayr\u0131ca Tahran ile Ankara\u2019n\u0131n ter\u00f6rist\/ter\u00f6rizm terimlerini kullan\u0131rken farkl\u0131 gruplar\u0131 kastetti\u011fini de vurgulamak gerekir.<\/p>\nAyr\u0131ca \u0130ran ter\u00f6rizmi tart\u0131\u015f\u0131rken kas\u0131tl\u0131 olarak belirli bir gruba at\u0131fta bulunmuyor. \u00dclkenin \u00f6zellikle Suriye s\u00f6z konusu oldu\u011funda olduk\u00e7a mu\u011flak bir ter\u00f6r tan\u0131m\u0131 var. T\u00fcrkiye ise ter\u00f6rizm derken her zaman YPG\/PKK adlar\u0131n\u0131 zikrediyor. \u00dcstelik T\u00fcrkiye s\u00fcrekli Rusya ile \u0130ran\u2019\u0131 ter\u00f6rle m\u00fccadele i\u00e7in \u201ckelimelerin tek ba\u015f\u0131na yetersiz oldu\u011funu\u201d[lvii]<\/a> ve eyleme ge\u00e7ilmesi gerekti\u011fini belirterek ele\u015ftiriyor. Bunlar\u0131 hat\u0131rda tutarak, T\u00fcrkiye Suriye\u2019ye yeni bir askeri sald\u0131r\u0131 ba\u015flat\u0131rsa \u0130ran muhtemelen Suriye\u2019deki vekilleri \u00fczerinden T\u00fcrkiye\u2019ye kar\u015f\u0131l\u0131k verecektir. Nitekim T\u00fcrkiye bunu Suriye topraklar\u0131nda zaten deneyimledi. T\u00fcrkiye, \u0130ran destekli milisler Zeytin Dal\u0131 Operasyonu\u2019nu engellemek amac\u0131yla 2018\u2019de Afrin\u2019e girmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131rken onlar\u0131 hedef alm\u0131\u015ft\u0131.[lviii]<\/a> 2020\u2019de Esed rejimine kar\u015f\u0131 d\u00fczenlenen Bahar Kalkan\u0131 Harek\u00e2t\u0131 s\u0131ras\u0131nda \u0130dlib\u2019de baz\u0131 Hizbullah \u00fcyeleri de T\u00fcrkiye taraf\u0131ndan hedef al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131.[lix]<\/a> B\u00f6yle bir senaryo T\u00fcrkiye uzun s\u00fcredir konu\u015fulan askeri sald\u0131r\u0131y\u0131 ba\u015flatmaya karar verirse rahatl\u0131kla tekrarlanabilir.<\/p>\nSonu\u00e7<\/strong><\/span><\/h2>\nJeopolitik rekabetleri ve farkl\u0131 siyasal \u00f6nceliklerine ra\u011fmen iki \u00fclke ili\u015fkilerinin gelece\u011finde muhtemelen dengeli bir \u015fekilde hareket edecek. Muhtemelen farkl\u0131 dosyalar\u0131n ayr\u0131 ayr\u0131 ele al\u0131nmas\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrmek i\u00e7in de u\u011fra\u015facaklard\u0131r. Yine de iki taraf, bir zamanlar kendilerini bir araya getiren fakt\u00f6rlerin ortadan kalkmas\u0131, anla\u015fmazl\u0131k alanlar\u0131n\u0131n b\u00fcy\u00fcy\u00fcp co\u011frafi olarak geni\u015flemesi ve aralar\u0131ndaki ticaret hacminin azalmas\u0131 nedeniyle ili\u015fkilerinde belirgin h\u00e2le gelmi\u015f olan farkl\u0131 dosyalar\u0131n ayr\u0131 ayr\u0131 ele al\u0131nmas\u0131 \u00f6zelli\u011finin de s\u0131n\u0131rlar\u0131na ula\u015f\u0131yor. Bu a\u00e7\u0131dan Suriye ve Irak\u2019\u0131n gelecek d\u00f6nemde giderek Tahran ile Ankara aras\u0131ndaki aleni bir jeopolitik rekabetin iki sahnesi h\u00e2line geldi\u011fi g\u00f6r\u00fcl\u00fcyor.<\/a><\/p>\n<\/div><\/div><\/div><\/div><\/div><\/div><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"T\u00fcrkiye-\u0130ran jeopolitik rekabetindeki gerilim son d\u00f6nemlerde giderek art\u0131yor. \u0130ki \u00fclke, farkl\u0131 siyasi istikametlere, \u00f6nceliklere ve \u00e7at\u0131\u015fan menfaatlere sahip olsa da son on y\u0131lda Donald Trump\u2019\u0131n ABD\u2019deki zaferi sonras\u0131ndaki Ortado\u011fu b\u00f6lgesel iklimi ve T\u00fcrkiye\u2019nin y\u0131llarca pahal\u0131 \u0130ran do\u011falgaz\u0131 ve ham petrol\u00fcn\u00fc sat\u0131n almas\u0131na dayanan ciddi ticaret hacimleri sayesinde rekabetlerini kontrol alt\u0131nda tutup i\u015fleyen bir ili\u015fki y\u00fcr\u00fctebildiler<\/p>\n","protected":false},"author":57,"featured_media":34843,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_mo_disable_npp":"","ngg_post_thumbnail":0},"categories":[361],"tags":[],"asf_pub_issue":[10319],"asf_pub_region":[10321,17601],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/research.sharqforum.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/35020"}],"collection":[{"href":"https:\/\/research.sharqforum.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/research.sharqforum.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/research.sharqforum.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/users\/57"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/research.sharqforum.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=35020"}],"version-history":[{"count":9,"href":"https:\/\/research.sharqforum.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/35020\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":35342,"href":"https:\/\/research.sharqforum.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/35020\/revisions\/35342"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/research.sharqforum.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/media\/34843"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/research.sharqforum.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=35020"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/research.sharqforum.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=35020"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/research.sharqforum.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=35020"},{"taxonomy":"asf_pub_issue","embeddable":true,"href":"https:\/\/research.sharqforum.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/asf_pub_issue?post=35020"},{"taxonomy":"asf_pub_region","embeddable":true,"href":"https:\/\/research.sharqforum.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/asf_pub_region?post=35020"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}
(Bu metin \u0130ngilizce orijinal versiyonundan terc\u00fcme edilmi\u015ftir.)<\/em><\/strong><\/p>\n \u00d6zet:<\/strong> T\u00fcrkiye-\u0130ran jeopolitik rekabetindeki gerilim son d\u00f6nemlerde giderek art\u0131yor. \u0130ki \u00fclke, farkl\u0131 siyasi istikametlere, \u00f6nceliklere ve \u00e7at\u0131\u015fan menfaatlere sahip olsa da son on y\u0131lda Donald Trump\u2019\u0131n ABD\u2019deki zaferi sonras\u0131ndaki Ortado\u011fu b\u00f6lgesel iklimi ve T\u00fcrkiye\u2019nin y\u0131llarca pahal\u0131 \u0130ran do\u011falgaz\u0131 ve ham petrol\u00fcn\u00fc sat\u0131n almas\u0131na dayanan ciddi ticaret hacimleri sayesinde rekabetlerini kontrol alt\u0131nda tutup i\u015fleyen bir ili\u015fki y\u00fcr\u00fctebildiler. Yine de son zamanlarda iki \u00fclke aras\u0131ndaki ticaret hacmi azal\u0131yor, T\u00fcrkiye ile \u0130ran\u2019\u0131 2016\u2019dan beri bir arada tutan alanlar ortadan kalk\u0131yor ve daha da \u00f6nemlisi ABD Ba\u015fkan\u0131 Joe Biden g\u00f6reve ba\u015flad\u0131\u011f\u0131ndan beri T\u00fcrkiye, Suudi Arabistan\u2019dan \u0130srail\u2019e uzanan \u0130ran\u2019\u0131n b\u00f6lgesel rakipleriyle ili\u015fkilerini onar\u0131yor. T\u00fcm bu fakt\u00f6rler, gelecekte Tahran ile Ankara aras\u0131nda, Suriye ve Irak\u2019tan G\u00fcney Kafkasya b\u00f6lgesine kadar farkl\u0131 sahnelerde kendini g\u00f6sterebilecek daha aleni bir rekabet ihtimalini artt\u0131r\u0131yor.<\/p>\n \u0130ran ile T\u00fcrkiye aras\u0131ndaki k\u00f6kl\u00fc ge\u00e7mi\u015fi olan jeopolitik rekabet yeni bir gerilim a\u015famas\u0131na giriyor. Ge\u00e7ti\u011fimiz on y\u0131llarda farkl\u0131 konular\u0131n ayr\u0131 ayr\u0131 de\u011ferlendirilmesi[i]<\/a> Tahran ile Ankara aras\u0131ndaki ili\u015fkinin itici g\u00fcc\u00fc olmu\u015ftu. Fakat, iki \u00fclke aras\u0131nda farkl\u0131 b\u00f6lgelerden ne\u015fet eden gerilim, aralar\u0131ndaki i\u015f birli\u011fi alanlar\u0131n\u0131n say\u0131s\u0131 azald\u0131\u011f\u0131ndan, \u00f6n\u00fcm\u00fczdeki d\u00f6nemde muhtemelen y\u00fckselecek. \u00c7alkant\u0131l\u0131 Arap Bahar\u0131 d\u00f6neminin ba\u015f\u0131ndan beri Ankara-Tahran rekabeti 2011\u2019de Suriye\u2019de protestolar\u0131n ba\u015flamas\u0131n\u0131n ard\u0131ndan Suriye sahnesinde en belirgin \u015fekilde somutla\u015ft\u0131. \u0130ran Arap Bahar\u0131\u2019n\u0131n ba\u015flar\u0131nda M\u0131s\u0131r ve Tunus gibi \u00fclkelerde patlak veren protesto dalgalar\u0131na olumlu yakla\u015ft\u0131 \u00e7\u00fcnk\u00fc bu \u00fclkelerin yeni liderleri olacak siyasal \u0130slamc\u0131larla olumlu bir ili\u015fkiye sahip olaca\u011f\u0131 kanaatindeydi. \u0130ranl\u0131 yetkililer sokak protestolar\u0131 ve ayaklanmalar\u0131 da \u201csek\u00fcler siyasi ekoller\u201d ile \u201cSiyonistlerin ve Amerikal\u0131lar\u0131n\u201d egemenli\u011fine son verecek birer darbe olarak g\u00f6r\u00fcyordu.[ii]<\/a><\/p>\n Bununla beraber Arap Bahar\u0131\u2019n\u0131n protesto dalgalar\u0131 Suriye\u2019ye ula\u015ft\u0131\u011f\u0131nda \u0130ranl\u0131 yetkililerin duru\u015fu tersy\u00fcz oldu. \u0130ran ba\u015f\u0131ndan itibaren Suriye krizini bir varolu\u015fsal tehdit olarak g\u00f6r\u00fcp Tahran\u2019\u0131n g\u00fcvenli\u011finin \u015eam\u2019dan ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcncesine sahip oldu. Bu ama\u00e7la \u0130ran, vekil g\u00fc\u00e7leri ve \u0130ran Devrim Muhaf\u0131zlar\u0131 Ordusu (\u0130DMO) \u00fczerinden Suriye \u00e7at\u0131\u015fmas\u0131n\u0131n hayati bir par\u00e7as\u0131 h\u00e2line gelip Suriye rejim g\u00fc\u00e7lerini kararl\u0131l\u0131kla destekledi. Suriyeli muhalif askeri gruplar sava\u015f\u0131n ilk y\u0131llar\u0131nda \u0130ran\u2019\u0131n \u00e7abalar\u0131na ra\u011fmen Suriye\u2019nin geni\u015f b\u00f6lgelerinin kontrol\u00fcn\u00fc ele ge\u00e7irdi. Esed rejimi \u00e7\u00f6kmek \u00fczereyken \u0130ran\u2019\u0131n elit Kud\u00fcs G\u00fcc\u00fc (IDMO\u2019nun yurt d\u0131\u015f\u0131 operasyonlar\u0131ndan sorumlu kanad\u0131) Komutan\u0131 Kas\u0131m S\u00fcleymani Moskova\u2019ya u\u00e7tu ve s\u00f6ylentilere g\u00f6re Rus Devlet Ba\u015fkan\u0131 Vladimir Putin\u2019i Esed\u2019in yan\u0131nda sava\u015fa kat\u0131lmaya ikna etti.[iii]<\/a> Rusya<\/a> Eyl\u00fcl 2015\u2019te sava\u015fa do\u011frudan kat\u0131l\u0131nca sava\u015f\u0131n seyri \u00e7arp\u0131c\u0131 bir \u015fekilde de\u011fi\u015fti. Ac\u0131mas\u0131z Rus hava deste\u011fi \u0130ran destekli milislerin karadan deste\u011fiyle birlikte Esed rejiminin daha \u00f6nce muhaliflere kaybetti\u011fi bir\u00e7ok b\u00f6lgeyi yeniden kazanmas\u0131na yard\u0131m edince Suriye muhalefeti k\u0131sa bir s\u00fcre i\u00e7inde zemin kaybetmeye ba\u015flad\u0131.<\/p>\n T\u00fcrkiye ise Arap Bahar\u0131\u2019n\u0131 \u00e7alkant\u0131 ya\u015fayan \u00fclkelerdeki b\u00f6lgesel n\u00fcfuzunu artt\u0131rma f\u0131rsat\u0131 olarak g\u00f6rd\u00fc. Suriye bu sahnelerden biriydi. Bu hedefe paralel olarak T\u00fcrkiye, Suriye rejimiyle sava\u015fan muhalif gruplar\u0131 destekledi. Yine de \u00fclkedeki gerilimi azaltmak amac\u0131yla 2017\u2019de Rusya, T\u00fcrkiye ve \u0130ran Astana s\u00fcrecini ba\u015flatt\u0131. Bu s\u00fcre\u00e7 Cenevre\u2019de s\u00fcrmekte olan s\u00fcrece paralel \u015fekilde ilerledi ve sava\u015f\u0131n seyrinde bir d\u00f6n\u00fcm noktas\u0131 oldu.<\/p>\n Ayn\u0131 zamanda Astana s\u00fcreci rejim ve Rusya i\u00e7in sava\u015f\u0131 kendi lehlerine olacak \u015fekilde yeniden tasarlama f\u0131rsat\u0131 sundu. Be\u015f\u015far Esed rejimi, kendisinin ve m\u00fcttefiklerinin Astana s\u00fcrecinde belirlenen d\u00f6rt \u00e7at\u0131\u015fmas\u0131zl\u0131k b\u00f6lgesinden \u00fc\u00e7\u00fcn\u00fc daha sonra ter\u00f6rle m\u00fccadele bahanesiyle ele ge\u00e7irdi\u011fi[iv]<\/a> i\u00e7in bu s\u00fcre\u00e7ten faydalanm\u0131\u015f oldu. Yine de t\u00fcm engellere ra\u011fmen T\u00fcrkiye \u0130ran ile Suriye\u2019de ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 anla\u015fmazl\u0131klar\u0131 b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde y\u00f6netmeyi ba\u015fard\u0131.<\/p>\n Donald Trump\u2019\u0131n 2016 ABD ba\u015fkanl\u0131k se\u00e7imlerindeki zaferi ve \u0130srail ile beraber M\u0131s\u0131r, BAE ve Suudi Arabistan\u2019dan olu\u015fan Arap Bahar\u0131\u2019n\u0131n kar\u015f\u0131 devrimci eksenini desteklemesi, T\u00fcrkiye ile \u0130ran aras\u0131ndaki ciddi ticaret hacmiyle birle\u015ferek Ankara ile Tahran\u2019\u0131 yak\u0131nla\u015ft\u0131rm\u0131\u015ft\u0131. \u0130ki \u00fclke g\u00f6r\u00fcn\u00fcrde o d\u00f6nemde ABD\u2019nin deste\u011fiyle olu\u015fmakta olan yeni b\u00f6lgesel d\u00fczene olduk\u00e7a \u015f\u00fcpheci yakla\u015f\u0131yordu.[v]<\/a> Bu ba\u011flamda iki taraf ABD\u2019ye kar\u015f\u0131 \u015f\u00fcpheci davran\u0131yordu. \u00d6zellikle de arkas\u0131ndaki taraflardan birinin ABD oldu\u011funa yayg\u0131n olarak inan\u0131lan T\u00fcrkiye\u2019deki 15 Temmuz 2016 askeri darbe giri\u015fiminin ard\u0131ndan ABD<\/a> kar\u015f\u0131t\u0131 hissiyat yo\u011funla\u015ft\u0131.[vi]<\/a> Ayn\u0131 zamanda BAE de me\u015fum darbe giri\u015fimini fonlamakla su\u00e7lan\u0131yordu.[vii]<\/a> Bu atmosferde T\u00fcrkiye ile \u0130ran ortak tehdit alg\u0131lar\u0131na sahipti ve ABD\u2019nin deste\u011fiyle Arap Bahar\u0131 kar\u015f\u0131t\u0131 blok ile \u0130srail aras\u0131nda daha yak\u0131n ili\u015fkiler kurulmas\u0131na dayanan yeni bir b\u00f6lgesel d\u00fczenden d\u0131\u015fland\u0131klar\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyordu.[viii]<\/a> Bu b\u00f6lgesel resim \u0130ran ile T\u00fcrkiye aras\u0131nda daha yak\u0131n bir i\u015fbirli\u011fine yol a\u00e7t\u0131.<\/p>\n Bu d\u00f6nem ayr\u0131ca T\u00fcrkiye\u2019deki Avrasyac\u0131 kanad\u0131n T\u00fcrk d\u0131\u015f politika kararlar\u0131 \u00fczerinde daha fazla etki sahibi olmas\u0131na yol a\u00e7t\u0131. Bu kararlar, T\u00fcrkiye\u2019nin Rus yap\u0131m\u0131 S-400[ix]<\/a> uzun menzilli hava savunma f\u00fcze sistemlerini al\u0131p sonucunda ABD taraf\u0131ndan \u00e7ok prestijli F-35 program\u0131ndan \u00e7\u0131kar\u0131lmas\u0131[x]<\/a> ve ABD\u2019nin Has\u0131mlar\u0131yla Yapt\u0131r\u0131mlar Yoluyla M\u00fccadele Yasas\u0131 (CAATSA) yapt\u0131r\u0131mlar\u0131na maruz kalmas\u0131ndan[xi]<\/a> T\u00fcrkiye\u2019nin Mavi Vatan vizyonuyla Do\u011fu Akdeniz\u2019de daha iddial\u0131 bir d\u0131\u015f politika y\u00fcr\u00fct\u00fcp \u00c7in\u2019le daha yak\u0131n i\u015f birli\u011fi yapmas\u0131na kadar bir\u00e7ok giri\u015fime yans\u0131d\u0131. T\u00fcrkiye\u2019nin iddial\u0131 d\u0131\u015f politikas\u0131 EastMed Gas Forum\u2019dan d\u0131\u015flanmas\u0131na da sebep oldu.[xii]<\/a> T\u00fcrkiye\u2019nin Avrasya\u2019ya y\u00f6nelmesi Bat\u0131l\u0131 \u00e7evrelerde T\u00fcrkiye\u2019nin NATO i\u00e7indeki konumu hakk\u0131nda hararetli tart\u0131\u015fmalar\u0131 tetikledi ta ki Rusya\u2019n\u0131n Ukrayna\u2019y\u0131 i\u015fgali T\u00fcrkiye\u2019nin NATO\u2019daki rol\u00fc hakk\u0131ndaki sorulara son verene kadar. Aksine T\u00fcrkiye, Finlandiya ve \u0130sve\u00e7\u2019in ittifaka dahil olma giri\u015fiminde g\u00f6zlemlendi\u011fi gibi, NATO\u2019nun geni\u015flemesinde ba\u015fat akt\u00f6r h\u00e2line geldi.<\/p>\n Yukar\u0131da de\u011finilen hususlara ek olarak Katar ablukas\u0131 da \u0130ran ile T\u00fcrkiye aras\u0131nda daha yak\u0131n i\u015f birli\u011fi kurulmas\u0131na katk\u0131 sa\u011flad\u0131.[xiii]<\/a> \u0130ki \u00fclke Katar\u2019\u0131n Arap Bahar\u0131 kar\u015f\u0131t\u0131 kamp\u0131n taleplerine boyun e\u011fmesi h\u00e2linde b\u00f6lgedeki \u00f6nemlerine darbe almaktan korkuyordu. Bu anlamda ikisi de Riyad, Kahire ve Abu Dabi\u2019nin bask\u0131lar\u0131 kar\u015f\u0131s\u0131nda Doha\u2019y\u0131 destekledi.[xiv]<\/a><\/p>\n Dahas\u0131, Irak K\u00fcrdistan B\u00f6lgesi\u2019nin (IKB) 2017\u2019deki ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k referandumu[xv]<\/a> da benzer \u015fekilde ikili ba\u011flar\u0131 g\u00fc\u00e7lendirdi. \u0130ran\u2019\u0131n K\u00fcrt n\u00fcfusu, Ortado\u011fu\u2019da en b\u00fcy\u00fck K\u00fcrt n\u00fcfusuna sahip T\u00fcrkiye\u2019den sonra ikinci s\u0131rada yer al\u0131yor.[xvi]<\/a> Dolay\u0131s\u0131yla iki taraf, beka tehdidi olarak g\u00f6rd\u00fckleri ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k referandumuna hararetle kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kt\u0131. IKB\u2019nin uzun bir s\u00fcredir \u00f6zellikle ABD ve \u0130srail ile g\u00fc\u00e7l\u00fc ili\u015fkilere sahip olmas\u0131na ra\u011fmen ger\u00e7ekte \u0130srail o d\u00f6nem referandumu a\u00e7\u0131ktan destekleyen tek \u00fclke oldu[xvii]<\/a> ki bu da Tahran\u2019\u0131n korkular\u0131n\u0131 sadece derinle\u015ftirdi. Bunun sonucunda IKB\u2019nin ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k referandumu bo\u011fuldu. Irak K\u00fcrdistan B\u00f6lgesi ayr\u0131ca \u0130ran yanl\u0131s\u0131 Ha\u015fd-i \u015eabi milislerinin destekledi\u011fi Irak g\u00fc\u00e7leriyle \u00e7at\u0131\u015fmalarda ihtilafl\u0131 b\u00f6lgelerin \u00e7o\u011funun kontrol\u00fcn\u00fc kaybederek[xviii]<\/a> ciddi gerilemeler ya\u015fad\u0131.<\/p>\n Bunlar\u0131n yan\u0131 s\u0131ra T\u00fcrkiye ile \u0130ran aras\u0131ndaki ticaret hacmi aralar\u0131ndaki rekabeti kontrol alt\u0131nda tutmak i\u00e7in \u00e7ok \u00f6nemliydi. \u0130ki taraf 2018\u2019den beri ticaret hacimlerini 30 milyar dolara \u00e7\u0131kartma arzular\u0131n\u0131 defalarca tekrarlad\u0131.[xix]<\/a> Cumhurba\u015fkan\u0131 Erdo\u011fan\u2019\u0131n 19 Temmuz 2022\u2019de Astana s\u00fcreci \u00e7er\u00e7evesinde ger\u00e7ekle\u015fen son Tahran ziyareti s\u0131ras\u0131nda da bu niyet tekrar dile getirildi.[xx]<\/a> Yine de iki \u00fclke aras\u0131ndaki ticaret hacmi azal\u0131yor ve pandemi ile Trump\u2019\u0131n ba\u015fkan olduktan bir y\u0131l sonra \u0130ran\u2019a yeniden uygulanan Amerikan yapt\u0131r\u0131mlar\u0131 bu azal\u0131\u015f\u0131n ba\u015fat nedenleri gibi g\u00f6r\u00fcnm\u00fcyor.[xxi]<\/a> 2017\u2019de Tahran ile Ankara aras\u0131ndaki ticaret hacmi 10 milyar dolard\u0131[xxii]<\/a> ama bu rakam y\u0131llar i\u00e7inde azald\u0131. Ticaret hacmi yak\u0131n zamanda 7,5 milyar dolar civar\u0131nda.[xxiii]<\/a><\/p>\n T\u00fcrkiye \u0130ran do\u011fal gaz\u0131n\u0131n en b\u00fcy\u00fck al\u0131c\u0131s\u0131yken \u0130ran Rusya\u2019dan sonra T\u00fcrkiye\u2019ye en \u00e7ok do\u011fal gaz ihra\u00e7 eden \u00fclke.[xxiv]<\/a> Elbette Tahran bu konumu kaybetmek istemiyor. Ancak, a\u015fa\u011f\u0131daki b\u00f6l\u00fcmlerde a\u00e7\u0131klanaca\u011f\u0131 \u00fczere Ankara\u2019n\u0131n ba\u015fka hesaplar\u0131 var gibi g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor. Yukar\u0131da bahsedilen t\u00fcm hususlar iki taraf\u0131n olduk\u00e7a uzun bir s\u00fcre i\u015fler bir ili\u015fki s\u00fcrd\u00fcrmesini sa\u011flad\u0131. Bir\u00e7ok konuda ayr\u0131\u015fan g\u00f6r\u00fc\u015flerine ra\u011fmen Tahran ile Ankara ili\u015fkilerini farkl\u0131 dosyalar \u00fczerinden ayr\u0131 ayr\u0131 de\u011ferlendirip rekabetlerini s\u0131n\u0131rl\u0131 tuttu. Yine de b\u00f6lgedeki jeopolitik resim son zamanlarda \u00e7ok \u00e7arp\u0131c\u0131 bir \u015fekilde de\u011fi\u015fti ve Tahran ile Ankara\u2019y\u0131 bir araya getiren alanlar buharla\u015f\u0131yor.<\/p>\n Tahran ile Ankara aras\u0131ndaki ihtilaf ba\u015fl\u0131klar\u0131 art\u0131yor. Dahas\u0131, jeopolitik rekabetlerinin co\u011frafi kapsam\u0131 da geni\u015fledi. Bug\u00fcn Suriye\u2019ye ek olarak Irak ve G\u00fcney Kafkasya da iki taraf aras\u0131ndaki rekabetin alanlar\u0131 aras\u0131na girdi. 2020\u2019de ya\u015fanan \u0130kinci Karaba\u011f sava\u015f\u0131 b\u00f6lgedeki dinamikleri T\u00fcrkiye\u2019nin lehine de\u011fi\u015ftirip Tahran\u2019\u0131n korkular\u0131n\u0131 artt\u0131rd\u0131. T\u00fcrkiye geli\u015fmi\u015f S\u0130HA teknolojisiyle Azerbaycan\u2019a topraklar\u0131n\u0131 yeniden ele ge\u00e7irmesi noktas\u0131nda ola\u011fan\u00fcst\u00fc bir yard\u0131m yaparken \u0130ran bir dizi nedenden dolay\u0131 \u00f6rt\u00fck olarak Ermenistan\u2019dan yana tav\u0131r ald\u0131.[xxv]<\/a> T\u00fcrkiye\u2019nin b\u00f6lgede artan rol\u00fcn\u00fc \u00f6nlemek bu nedenlerden biriydi. Ancak Azerbaycan sava\u015ftan galip \u00e7\u0131kt\u0131 ve T\u00fcrkiye b\u00f6lgedeki varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 geni\u015fletti.<\/p>\n Fransa\u2019da mukim bulunan ve ad\u0131n\u0131n gizli kalmas\u0131 kayd\u0131yla yazarla g\u00f6r\u00fc\u015fen bir \u0130ran siyaseti uzman\u0131na g\u00f6re \u0130kinci Karaba\u011f sava\u015f\u0131 \u0130ran\u2019\u0131n T\u00fcrk geni\u015flemesinden duydu\u011fu korkuyu olduk\u00e7a derinle\u015ftirdi ki bu da \u0130ran medyas\u0131nda \u00e7ok\u00e7a yeriliyor.[xxvi]<\/a> \u0130ran Karaba\u011f Sava\u015f\u0131\u2019ndan \u00f6nce de Irak ve Suriye gibi di\u011fer b\u00f6lgelerde T\u00fcrkiye\u2019yle sorun ya\u015fasa da \u0130ranl\u0131 yetkililer ve medyan\u0131n s\u00f6ylemi, kendilerini bu iki sahnede rakipleri T\u00fcrkiye kar\u015f\u0131s\u0131nda muzaffer g\u00f6rd\u00fckleri i\u00e7in, bu kadar yo\u011fun d\u00fc\u015fmanl\u0131k i\u00e7ermiyordu. Yine de T\u00fcrkiye Karaba\u011f sava\u015f\u0131nda galip \u00e7\u0131km\u0131\u015f g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor ki bu da \u0130ran taraf\u0131ndan b\u00fcy\u00fck bir tepkiye neden oldu.[xxvii]<\/a> T\u00fcrkiye\u2019nin Ermenistan ile siyasi normalle\u015fmesi ba\u011flam\u0131nda \u00f6ne \u00e7\u0131kan G\u00fcney Ermenistan\u2019daki Zengezur koridorunun a\u00e7\u0131lma ihtimali ise \u0130ran\u2019\u0131n rahats\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131 daha da artt\u0131rd\u0131. Zengezur koridoru a\u00e7\u0131l\u0131rsa T\u00fcrkiye Orta Asya\u2019daki T\u00fcrki devletlere Azerbaycan ve Rusya \u00fczerinden ula\u015fabilecek. Yani bu proje hayata ge\u00e7erse \u0130ran\u2019\u0131n jeopolitik konumu darbe alm\u0131\u015f olacak. Bu y\u00fczden \u0130ran taraf\u0131 koridorun a\u00e7\u0131lma ihtimalinden duydu\u011fu rahats\u0131zl\u0131\u011f\u0131 s\u00fcrekli dile getiriyor. \u0130ran\u2019\u0131n rahats\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131n son \u00f6rne\u011fi \u00fclkenin dini lideri Ayetullah Ali Hamaney\u2019in Cumhurba\u015fkan\u0131 Erdo\u011fan\u2019\u0131n Tahran ziyareti s\u0131ras\u0131nda yapt\u0131\u011f\u0131 \u0130ran\u2019\u0131n Ermenistan-\u0130ran s\u0131n\u0131r\u0131n\u0131n kapat\u0131lmas\u0131na y\u00f6nelik her t\u00fcrl\u00fc giri\u015fime kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kaca\u011f\u0131 a\u00e7\u0131klamas\u0131nda g\u00f6r\u00fcl\u00fcyor.[xxviii]<\/a><\/p>\n T\u00fcrkiye ayn\u0131 zamanda \u201cAvrupa\u2019ya enerji arz\u0131ndaki \u0130ranl\u0131 ve Rus kontrol\u00fcn\u00fc dengeleyecek bir denklem kurma y\u00f6n\u00fcndeki stratejik hedefine ula\u015fmak amac\u0131yla topraklar\u0131n\u0131 bat\u0131ya do\u011fru Avrupa\u2019ya uzanan enerji ta\u015f\u0131ma boru hatlar\u0131 i\u00e7in bir merkez h\u00e2line getirerek kendi g\u00fcc\u00fcn\u00fc ve k\u00fcresel konumunu geli\u015ftirmeyi ama\u00e7l\u0131yor.\u201d[xxix]<\/a> T\u00fcrkiye bu ama\u00e7la Azerbaycan do\u011fal gaz\u0131na \u00f6nem atfediyor. Azerbaycan Hazar Denizi\u2019ni Avrupa\u2019ya ba\u011flayan G\u00fcney Gaz Koridoru \u00fczerinden Avrupa\u2019ya ilk do\u011fal gaz sevkiyat\u0131n\u0131 yapt\u0131 bile.[xxx]<\/a> Yine de Zengezur koridoru hayata ge\u00e7irilirse bu durum T\u00fcrkiye\u2019nin enerji transit merkezi olma amac\u0131na k\u0131sa vadede olmasa da uzun vadede hizmet edebilir. \u0130ran\u2019\u0131n \u00f6zellikle Kapsaml\u0131 Ortak Eylem Plan\u0131\u2019n\u0131n (KOEP) canland\u0131r\u0131lmas\u0131 konusunda Bat\u0131 ile bir anla\u015fmaya varmas\u0131 ve Tahran \u00fczerindeki yapt\u0131r\u0131mlar\u0131n kald\u0131r\u0131lmas\u0131 halinde Avrupa\u2019n\u0131n do\u011fal gaz tedarik\u00e7isi olma hevesi de cabas\u0131. B\u00f6ylelikle T\u00fcrkiye\u2019nin Azerbaycan\u2019la yak\u0131n i\u015f birli\u011fi \u0130ran\u2019\u0131n \u00e7\u0131karlar\u0131yla do\u011frudan \u00e7at\u0131\u015fm\u0131\u015f oluyor. Do\u011fal gaz dosyas\u0131 gelecek d\u00f6nemde T\u00fcrkiye-\u0130ran ili\u015fkilerinin seyrini \u015fekillendirebilece\u011fi i\u00e7in iki taraf i\u00e7in de hayati \u00f6nem arz ediyor.<\/p>\n Yukar\u0131da belirtildi\u011fi gibi \u0130ran T\u00fcrkiye\u2019ye en \u00e7ok do\u011fal gaz ihra\u00e7 eden ikinci \u00fclke. Bu ger\u00e7ekli\u011fe ra\u011fmen \u0130ran gaz\u0131 Rusya\u2019dan ithal edilen gazdan daha pahal\u0131 ve T\u00fcrkiye\u2019nin \u0130ran ile olan do\u011fal gaz anla\u015fmas\u0131 2026\u2019da sona eriyor.[xxxi]<\/a> Fakat \u015fimdiye kadar \u201cAnkara Tahran ile 25 y\u0131ll\u0131k anla\u015fmay\u0131 yenileme olas\u0131l\u0131\u011f\u0131 hakk\u0131nda m\u00fczakerelerde bulunmakta ayak diretti.\u201d[xxxii]<\/a> Bu resme bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda T\u00fcrkiye\u2019nin alternatif do\u011fal gaz kaynaklar\u0131 arama veya Tahran\u2019\u0131 gelecek y\u0131llardaki yeni gaz ithalat\u0131nda ciddi indirimler yapmaya zorlamak i\u00e7in elinden geleni yapma ihtimalinin y\u00fcksek oldu\u011funu g\u00fcvenle varsayabiliriz. Bu do\u011frultuda Irak K\u00fcrdistan B\u00f6lgesi (IKB) do\u011fal gaz\u0131 g\u00fcndeme geliyor. Hem K\u00fcrdistan B\u00f6lgesel Y\u00f6netimi Ba\u015fbakan\u0131 Mesrur Barzani[xxxiii]<\/a> hem de IKB Ba\u015fkan\u0131 Ne\u00e7irvan Barzani[xxxiv]<\/a> T\u00fcrkiye\u2019ye y\u00f6nelik muhtemel do\u011fal gaz projeleri konusunda istekli olduklar\u0131n\u0131 g\u00f6sterdi. \u00d6ng\u00f6r\u00fclebilece\u011fi \u00fczere \u0130ran, bu geli\u015fmelere \u015fiddetle kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kt\u0131 ve Erbil\u2019in T\u00fcrkiye veya Avrupa i\u00e7in alternatif bir do\u011fal gaz merkezi olmas\u0131n\u0131 istemiyor. Buna paralel olarak Erbil 2021\u2019den bu yana bir\u00e7ok kez \u0130ran destekli milislerin hedefi oldu. Daha da k\u00f6t\u00fcs\u00fc, \u0130DMO KAR grubunun[xxxv]<\/a> IKB\u2019nin do\u011fal gaz projeleriyle ilgisi oldu\u011funa inan\u0131lan[xxxvi]<\/a> CEO\u2019su Kerim Berzenci\u2019nin m\u00fclklerini f\u00fczelerle hedef ald\u0131. \u0130DMO Erbil\u2019de \u2018Siyonistlerin\u2019 stratejik bir merkezini vurdu\u011funu a\u00e7\u0131klasa da sald\u0131r\u0131lar\u0131n IKB ve T\u00fcrkiye\u2019ye muhtemel do\u011fal gaz ihracat\u0131 konusunda bir mesaj niteli\u011finde oldu\u011funu varsayabiliriz.<\/p>\n \u00dcstelik Joe Biden\u2019\u0131n ABD\u2019de g\u00f6reve ba\u015flamas\u0131ndan sonra kal\u0131c\u0131 olup olmayaca\u011f\u0131ndan ba\u011f\u0131ms\u0131z olarak b\u00f6lgede b\u00f6lgesel g\u00fc\u00e7ler aras\u0131nda bir gerilimi azaltma d\u00f6nemi ba\u015flad\u0131. T\u00fcrkiye de bu d\u00f6nemden faydalanarak Suudi Arabistan\u2019dan[xxxvii]<\/a> \u0130srail\u2019e[xxxviii]<\/a> kadar \u0130ran\u2019la sorunlar\u0131 olan farkl\u0131 \u00fclkelerle ba\u011flar\u0131n\u0131 onar\u0131yor. T\u00fcrkiye\u2019nin \u0130srail ile ili\u015fkilerini iyile\u015ftirmesini \u00f6zellikle kaydetmek gerekir. Taraflar bir s\u00fcredir istihbarat d\u00fczeyinde i\u015f birli\u011fi yap\u0131yor ve \u0130ran\u2019\u0131n \u0130srailli turistleri ka\u00e7\u0131rmaya y\u00f6nelik baz\u0131 giri\u015fimlerini engellediler.[xxxix]<\/a> \u0130srail taraf\u0131 bu i\u015f birli\u011fini s\u0131cak kar\u015f\u0131layarak T\u00fcrk yetkililere te\u015fekk\u00fcr etti.[xl]<\/a> Bu anlamda iki taraf ili\u015fkilerini b\u00fcy\u00fckel\u00e7ilik d\u00fczeyine y\u00fckselteceklerini a\u00e7\u0131klad\u0131.[xli]<\/a> Ayr\u0131ca Cumhurba\u015fkan\u0131 Erdo\u011fan\u2019\u0131n \u0130ran ziyaretini 19 Temmuz\u2019da Tahran\u2019a gidi\u015fine kadar birka\u00e7 kez erteledi\u011fini de belirtmek gerekir. Baz\u0131lar\u0131 bunu kas\u0131tl\u0131 bir hamle olarak de\u011ferlendirip Ankara\u2019n\u0131n Tahran\u2019a bir mesaj g\u00f6ndermek amac\u0131yla Tahran ziyaretini Suudi Arabistan Veliaht Prensi Muhammed bin Selman ile \u0130srail Cumhurba\u015fkan\u0131 Herzog\u2019un Ankara\u2019y\u0131 ziyaret edene kadar ertelemi\u015f olabilece\u011fini belirtti.[xlii]<\/a><\/p>\n Bu durum T\u00fcrkiye\u2019nin KOEP m\u00fczakereleri ba\u015far\u0131s\u0131z olursa ABD destekli K\u00f6rfez Devletleri ve \u0130srail\u2019den olu\u015fan muhtemel \u0130ran kar\u015f\u0131t\u0131 kampa kat\u0131laca\u011f\u0131 anlam\u0131na gelmiyor \u00e7\u00fcnk\u00fc T\u00fcrkiye \u0130ran\u2019dan K\u00f6rfez Devletlerinin alg\u0131lad\u0131\u011f\u0131 d\u00fczeyde bir tehdit alg\u0131s\u0131na sahip de\u011fil. B\u00f6lgedeki gerilimi azaltma s\u00fcreci Katar ablukas\u0131n\u0131n da sonuna i\u015faret ederek Tahran ile Ankara\u2019y\u0131 bir araya getirmi\u015f olan bir fakt\u00f6r\u00fc daha ortadan kald\u0131rd\u0131. Benzer \u015fekilde IKB referandumu tehdidi de IKB\u2019nin h\u00e2lihaz\u0131rda T\u00fcrkiye veya \u0130ran\u2019a ciddi bir tehdit olu\u015fturmamas\u0131 nedeniyle silinmi\u015f oldu.<\/p>\n Son olarak T\u00fcrkiye\u2019nin T\u00fcrk d\u00fcnyas\u0131yla artan ili\u015fkileri \u0130ran i\u00e7in endi\u015fe konusu. T\u00fcrkiye T\u00fcrk Devletleri Te\u015fkilat\u0131[xliii]<\/a> arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla Orta Asya\u2019daki T\u00fcrki devletlerle ili\u015fkilerini geli\u015ftirmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor. Azerbaycan burada \u00f6zel bir yere sahip. 2020 sonlar\u0131nda Cumhurba\u015fkan\u0131 Erdo\u011fan Bak\u00fc\u2019de Azerbaycan\u2019\u0131n Rusya ile \u0130ran aras\u0131nda b\u00f6l\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcne g\u00f6nderme yapan bir Azeri \u015fiirini[xliv]<\/a> okudu ki bu da milyonlarca Azeri\u2019nin ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 \u0130ran\u2019da itirazlara neden oldu. \u0130ranl\u0131 yetkililer T\u00fcrkiye\u2019yi a\u011f\u0131r bir \u015fekilde ele\u015ftirirken[xlv]<\/a> T\u00fcrkiye ise \u0130ran taraf\u0131n\u0131n ithamlar\u0131n\u0131 k\u0131nad\u0131.[xlvi]<\/a> T\u00fcrkiye\u2019nin genel anlamda Orta Asya\u2019daki T\u00fcrki devletlerle \u00f6zelde ise Azerbaycan ile artan ili\u015fkileri Tahran i\u00e7in endi\u015fe kayna\u011f\u0131 olmaya devam edecek. <\/p>\n Irak ve Suriye h\u00e2lihaz\u0131rda T\u00fcrkiye ile \u0130ran aras\u0131ndaki gerilimin muhtemelen t\u0131rmanaca\u011f\u0131 iki ana sahne olarak g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor. T\u00fcrkiye Irak\u2019ta K\u00fcrdistan \u0130\u015f\u00e7i Partisi\u2019ne (PKK) y\u00f6nelik askeri operasyonlar d\u00fczenleyip IKB\u2019deki varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 artt\u0131r\u0131yor. \u0130ran destekli Irakl\u0131 milislerin T\u00fcrkiye\u2019nin \u00fclkede artan n\u00fcfuzundan son derece rahats\u0131z oldu\u011fu da iyi bilinen bir ger\u00e7ek. Bu durum \u0130ran m\u00fcttefiki \u015eii milisler taraf\u0131ndan hedef al\u0131nan T\u00fcrkiye\u2019nin Musul\u2019daki Ba\u015fika askeri \u00fcss\u00fcndeki sald\u0131r\u0131larda net \u015fekilde g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor.[xlvii]<\/a> Dahas\u0131, Sincar\u2019daki PKK ba\u011flant\u0131l\u0131 Sincar Direni\u015f Birlikleri (YB\u015e) \u0130ran yanl\u0131s\u0131 Ha\u015fd-i \u015eabi ile yak\u0131n i\u015f birli\u011fi i\u00e7erisinde. PKK\u2019n\u0131n b\u00f6lgedeki g\u00fcvenlik tehditleri kar\u015f\u0131s\u0131nda T\u00fcrkiye, bir\u00e7ok S\u0130HA sald\u0131r\u0131s\u0131 ger\u00e7ekle\u015ftirerek \u00f6rg\u00fcte kar\u015f\u0131 askeri sald\u0131r\u0131 ba\u015flatma ihtimalini s\u00fcrekli dile getirdi. Buna kar\u015f\u0131l\u0131k \u0130ran destekli gruplar ise Ankara\u2019ya kar\u015f\u0131 tehditlerini yo\u011funla\u015ft\u0131rd\u0131. Asaib Ehl el-Hak lideri Kays Gazali, \u201cT\u00fcrkiye\u2019nin Irak\u2019ta konu\u015flanmas\u0131 ABD\u2019nin kal\u0131c\u0131 varl\u0131\u011f\u0131ndan daha b\u00fcy\u00fck bir tehdit olacak ve Ankara Sincar\u2019a m\u00fcdahale ederse biz de silahlan\u0131r\u0131z.\u201d [xlviii]<\/a> diyecek kadar ileri gitti. Bu geli\u015fmelerin \u00fczerine IKB do\u011fal gaz\u0131 konusu da Irak\u2019taki Tahran-Ankara denklemini daha da karma\u015f\u0131kla\u015ft\u0131r\u0131yor. Ayr\u0131ca T\u00fcrkiye Ekim 2021 se\u00e7imlerinden \u00f6nce ve sonra \u00fclkedeki S\u00fcnni siyasi liderlerle de temaslarda bulunmu\u015ftu. Irak S\u00fcnni kamp\u0131n\u0131n iki lideri Hamis Hancer ile Muhammed Halbusi se\u00e7imlerden \u00f6nce[xlix]<\/a> ve sonra[l]<\/a> T\u00fcrkiye\u2019yi ziyaret ederek Cumhurba\u015fkan\u0131 Erdo\u011fan\u2019la g\u00f6r\u00fc\u015fm\u00fc\u015ft\u00fc.<\/p>\n \u0130ran ise Mukteda Sadr-K\u00fcrdistan Demokrat Partisi ile S\u00fcnnilerin h\u00fck\u00fcmet kurma giri\u015fimlerine engel olan \u0130ran yanl\u0131s\u0131 Koordinasyon \u00c7er\u00e7evesi koalisyonunu destekliyor.[li]<\/a> Dahas\u0131, T\u00fcrkiye\u2019nin su\u00e7land\u0131\u011f\u0131 ve 9 \u015eii Arab\u0131n hayat\u0131n\u0131 kaybetti\u011fi, 20\u2019den fazla insan\u0131n da yaraland\u0131\u011f\u0131 Zaho sald\u0131r\u0131s\u0131[lii]<\/a> da Tahran\u2019a Irak\u2019taki T\u00fcrk varl\u0131\u011f\u0131na y\u00f6nelik olumsuz duygulara oynama f\u0131rsat\u0131 verdi. T\u00fcrkiye sald\u0131r\u0131dan sorumlu oldu\u011funu reddederek aksine \u00f6l\u00fcmler i\u00e7in PKK\u2019y\u0131 su\u00e7lad\u0131.[liii]<\/a> Bununla beraber T\u00fcrkiye\u2019nin IKB topraklar\u0131ndaki askeri operasyonlar\u0131n\u0131n en az\u0131ndan Irakl\u0131 baz\u0131 \u00e7evrelerdeki olumsuz T\u00fcrkiye alg\u0131s\u0131n\u0131 besledi\u011fi s\u00f6ylenebilir \u00e7\u00fcnk\u00fc T\u00fcrkiye\u2019nin s\u00fcregelen askeri operasyonlar\u0131 ve varl\u0131\u011f\u0131 art\u0131k ge\u00e7ici g\u00f6r\u00fclm\u00fcyor. 1990\u2019larda T\u00fcrkiye ilkbahar ve yaz aylar\u0131nda IKB\u2019ye girer, askeri \u00fcsler kurup PKK varl\u0131\u011f\u0131na kar\u015f\u0131 operasyonlar d\u00fczenler ve k\u0131\u015f \u015fartlar\u0131 nedeniyle b\u00f6lgeden \u00e7ekilirdi. Bu \u00e7ekilmelerin bir sonucu olarak PKK b\u00f6lgeye d\u00f6nme f\u0131rsat\u0131 bulurdu. Ancak, T\u00fcrkiye\u2019deki Temmuz 2016 darbe giri\u015fiminden sonra T\u00fcrkiye\u2019nin g\u00fcvenlik paradigmas\u0131 de\u011fi\u015fti. Ankara 2016\u2019dan itibaren g\u00fcvenlik tehditlerini kayna\u011f\u0131nda (T\u00fcrkiye s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda) kurutma anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131 benimsedi. Bu do\u011frultuda T\u00fcrkiye\u2019nin Irak topraklar\u0131ndaki askeri \u00fcsleri s\u00fcrekli art\u0131yor ve T\u00fcrkiye operasyon yapt\u0131\u011f\u0131 b\u00f6lgelerden yak\u0131n zamanda \u00e7ekilecek gibi g\u00f6r\u00fcnm\u00fcyor. Yine de kamuoyunun itirazlar\u0131 ve Irakl\u0131 siyasi liderlerden benzeri g\u00f6r\u00fclmemi\u015f tepkiler nedeniyle T\u00fcrkiye\u2019nin Irak\u2019taki askeri operasyonlar\u0131n\u0131n yo\u011funlu\u011fu azalabilir.[liv]<\/a> [lv]<\/a> Ancak k\u0131sa vadede Irak topraklar\u0131ndan tamamen \u00e7ekilmesi pek muhtemel de\u011fil, \u00f6zellikle de PKK tehdidinin s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc ve Irak\u2019\u0131n farkl\u0131 \u015eii siyasi gruplar aras\u0131ndaki h\u00fck\u00fcmet kurma m\u00fccadelesi y\u00fcz\u00fcnden kaynayan kazan h\u00e2line geldi\u011fi bir d\u00f6nemde.<\/p>\n Suriye\u2019ye gelince, T\u00fcrkiye uzun bir s\u00fcredir F\u0131rat Nehri\u2019nin Bat\u0131s\u0131na yeni bir askeri operasyon ba\u015flatma ihtimalini \u00f6ne \u00e7\u0131kar\u0131yor. Fakat \u0130ran bu muhtemel operasyona \u00f6zellikle de Tel R\u0131fat\u2019a y\u00f6nelik bir operasyonun T\u00fcrkiye destekli Suriye Milli Ordusu\u2019nu \u0130ran i\u00e7in \u00f6nemli olan \u015eii Nubl ve Zehra kasabalar\u0131na yakla\u015ft\u0131raca\u011f\u0131 i\u00e7in \u015fiddetle kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131k\u0131yor. Bir\u00e7ok \u0130ranl\u0131 akt\u00f6r \u0130ran\u2019\u0131n yeni bir T\u00fcrk askeri operasyonunu reddetti\u011fini dile getirdi. Bunun son \u00f6rne\u011fi Ayetullah Ali Hamaney\u2019in Cumhurba\u015fkan\u0131 Erdo\u011fan\u2019\u0131n Tahran ziyareti s\u0131ras\u0131nda yapt\u0131\u011f\u0131 konu\u015fmada g\u00f6r\u00fcld\u00fc. Hamaney[lvi]<\/a> yeni bir operasyonun sadece ter\u00f6ristlere yarayaca\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yleyerek I\u015e\u0130D ile T\u00fcrkiye destekli gruplar\u0131 ima etti. Ayr\u0131ca Tahran ile Ankara\u2019n\u0131n ter\u00f6rist\/ter\u00f6rizm terimlerini kullan\u0131rken farkl\u0131 gruplar\u0131 kastetti\u011fini de vurgulamak gerekir.<\/p>\n Ayr\u0131ca \u0130ran ter\u00f6rizmi tart\u0131\u015f\u0131rken kas\u0131tl\u0131 olarak belirli bir gruba at\u0131fta bulunmuyor. \u00dclkenin \u00f6zellikle Suriye s\u00f6z konusu oldu\u011funda olduk\u00e7a mu\u011flak bir ter\u00f6r tan\u0131m\u0131 var. T\u00fcrkiye ise ter\u00f6rizm derken her zaman YPG\/PKK adlar\u0131n\u0131 zikrediyor. \u00dcstelik T\u00fcrkiye s\u00fcrekli Rusya ile \u0130ran\u2019\u0131 ter\u00f6rle m\u00fccadele i\u00e7in \u201ckelimelerin tek ba\u015f\u0131na yetersiz oldu\u011funu\u201d[lvii]<\/a> ve eyleme ge\u00e7ilmesi gerekti\u011fini belirterek ele\u015ftiriyor. Bunlar\u0131 hat\u0131rda tutarak, T\u00fcrkiye Suriye\u2019ye yeni bir askeri sald\u0131r\u0131 ba\u015flat\u0131rsa \u0130ran muhtemelen Suriye\u2019deki vekilleri \u00fczerinden T\u00fcrkiye\u2019ye kar\u015f\u0131l\u0131k verecektir. Nitekim T\u00fcrkiye bunu Suriye topraklar\u0131nda zaten deneyimledi. T\u00fcrkiye, \u0130ran destekli milisler Zeytin Dal\u0131 Operasyonu\u2019nu engellemek amac\u0131yla 2018\u2019de Afrin\u2019e girmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131rken onlar\u0131 hedef alm\u0131\u015ft\u0131.[lviii]<\/a> 2020\u2019de Esed rejimine kar\u015f\u0131 d\u00fczenlenen Bahar Kalkan\u0131 Harek\u00e2t\u0131 s\u0131ras\u0131nda \u0130dlib\u2019de baz\u0131 Hizbullah \u00fcyeleri de T\u00fcrkiye taraf\u0131ndan hedef al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131.[lix]<\/a> B\u00f6yle bir senaryo T\u00fcrkiye uzun s\u00fcredir konu\u015fulan askeri sald\u0131r\u0131y\u0131 ba\u015flatmaya karar verirse rahatl\u0131kla tekrarlanabilir.<\/p>\n Jeopolitik rekabetleri ve farkl\u0131 siyasal \u00f6nceliklerine ra\u011fmen iki \u00fclke ili\u015fkilerinin gelece\u011finde muhtemelen dengeli bir \u015fekilde hareket edecek. Muhtemelen farkl\u0131 dosyalar\u0131n ayr\u0131 ayr\u0131 ele al\u0131nmas\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrmek i\u00e7in de u\u011fra\u015facaklard\u0131r. Yine de iki taraf, bir zamanlar kendilerini bir araya getiren fakt\u00f6rlerin ortadan kalkmas\u0131, anla\u015fmazl\u0131k alanlar\u0131n\u0131n b\u00fcy\u00fcy\u00fcp co\u011frafi olarak geni\u015flemesi ve aralar\u0131ndaki ticaret hacminin azalmas\u0131 nedeniyle ili\u015fkilerinde belirgin h\u00e2le gelmi\u015f olan farkl\u0131 dosyalar\u0131n ayr\u0131 ayr\u0131 ele al\u0131nmas\u0131 \u00f6zelli\u011finin de s\u0131n\u0131rlar\u0131na ula\u015f\u0131yor. Bu a\u00e7\u0131dan Suriye ve Irak\u2019\u0131n gelecek d\u00f6nemde giderek Tahran ile Ankara aras\u0131ndaki aleni bir jeopolitik rekabetin iki sahnesi h\u00e2line geldi\u011fi g\u00f6r\u00fcl\u00fcyor.<\/a><\/p>\n<\/div> T\u00fcrkiye-\u0130ran jeopolitik rekabetindeki gerilim son d\u00f6nemlerde giderek art\u0131yor. \u0130ki \u00fclke, farkl\u0131 siyasi istikametlere, \u00f6nceliklere ve \u00e7at\u0131\u015fan menfaatlere sahip olsa da son on y\u0131lda Donald Trump\u2019\u0131n ABD\u2019deki zaferi sonras\u0131ndaki Ortado\u011fu b\u00f6lgesel iklimi ve T\u00fcrkiye\u2019nin y\u0131llarca pahal\u0131 \u0130ran do\u011falgaz\u0131 ve ham petrol\u00fcn\u00fc sat\u0131n almas\u0131na dayanan ciddi ticaret hacimleri sayesinde rekabetlerini kontrol alt\u0131nda tutup i\u015fleyen bir ili\u015fki y\u00fcr\u00fctebildiler<\/p>\n","protected":false},"author":57,"featured_media":34843,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_mo_disable_npp":"","ngg_post_thumbnail":0},"categories":[361],"tags":[],"asf_pub_issue":[10319],"asf_pub_region":[10321,17601],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/research.sharqforum.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/35020"}],"collection":[{"href":"https:\/\/research.sharqforum.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/research.sharqforum.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/research.sharqforum.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/users\/57"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/research.sharqforum.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=35020"}],"version-history":[{"count":9,"href":"https:\/\/research.sharqforum.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/35020\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":35342,"href":"https:\/\/research.sharqforum.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/35020\/revisions\/35342"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/research.sharqforum.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/media\/34843"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/research.sharqforum.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=35020"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/research.sharqforum.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=35020"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/research.sharqforum.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=35020"},{"taxonomy":"asf_pub_issue","embeddable":true,"href":"https:\/\/research.sharqforum.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/asf_pub_issue?post=35020"},{"taxonomy":"asf_pub_region","embeddable":true,"href":"https:\/\/research.sharqforum.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/asf_pub_region?post=35020"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}T\u00fcrkiye-\u0130ran \u0130li\u015fkilerinin Gelece\u011fi: Kontroll\u00fc Jeopolitik Rekabet Mi Muhtemel Ankara-Tahran Gerilim T\u0131rmanmas\u0131 M\u0131?<\/span><\/h2>\n
Giri\u015f<\/strong><\/span><\/h2>\n
Ankara ile Tahran\u2019\u0131 Bir Araya Getiren Fakt\u00f6rlerin Ortadan Kaybolmas\u0131<\/strong><\/span><\/h2>\n
\u015eu Anda Tahran ile Ankara\u2019n\u0131n Aras\u0131n\u0131 A\u00e7an Konu Ba\u015fl\u0131klar\u0131<\/strong><\/span><\/h2>\n
Muhtemel Gerilim Alanlar\u0131: Irak ve Suriye<\/strong><\/span><\/h2>\n
Sonu\u00e7<\/strong><\/span><\/h2>\n