{"id":9709,"date":"2016-08-01T17:23:58","date_gmt":"2016-08-01T14:23:58","guid":{"rendered":"https:\/\/research.sharqforum.org\/?p=9709"},"modified":"2020-08-11T14:14:16","modified_gmt":"2020-08-11T11:14:16","slug":"basarisiz-darbe-ve-turkiyede-demokrasiyi-savunmanin-zorluklari","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/research.sharqforum.org\/tr\/2016\/08\/01\/basarisiz-darbe-ve-turkiyede-demokrasiyi-savunmanin-zorluklari\/","title":{"rendered":"Ba\u015far\u0131s\u0131z Darbe ve T\u00fcrkiye\u2019de Demokrasiyi Savunman\u0131n Zorluklar\u0131"},"content":{"rendered":"

\"\" Omar Ashour<\/a>      <\/i> 01 A\u011fustos 2016<\/span><\/h6><\/div><\/div><\/div>
<\/div><\/div><\/div>
<\/div><\/div>
<\/div><\/div><\/div>
Uzman G\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc<\/a> \/ \/ Y\u00f6neti\u015fim ve Demokrasi<\/a><\/h6><\/div><\/div><\/div>
<\/div><\/div><\/div><\/div><\/div>
<\/div><\/div><\/div>

\u00d6zet<\/span><\/strong>: T\u00fcrkiye, 15 Temmuz 2016 gecesi Cumhuriyet tarihindeki en kanl\u0131 darbe te\u015febb\u00fcs\u00fcne tan\u0131k oldu. T\u00fcrk demokrasinin \u00f6z\u00fc ve sembolleri ilk kez bombard\u0131mana tutuldu. Ancak t\u00fcm zalimaneli\u011fi ve kararl\u0131l\u0131\u011f\u0131na ra\u011fmen darbe tam bir ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131kt\u0131. Bu uzman g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc, bu darbenin neden ba\u015far\u0131s\u0131z oldu\u011funu ve T\u00fcrkiye demokrasisinin gelecekte savunulmas\u0131 ve darbeleri \u00f6nleme konusunda buradan nas\u0131l bir ders \u00e7\u0131kar\u0131labilece\u011fini anlamaya \u00e7al\u0131\u015fmaktad\u0131r. \u00c7al\u0131\u015fma, d\u00f6rt k\u0131s\u0131mdan olu\u015fmaktad\u0131r: \u00d6nce T\u00fcrkiye\u2019deki ba\u015far\u0131l\u0131 darbelerin ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131klar\u0131n\u0131n \u00e7er\u00e7evesinin ana hatlar\u0131n\u0131 ele al\u0131nacak, sonra da T\u00fcrk toplumunda \u00f6nemli sosyo ekonomik ve sosyo politik de\u011fi\u015fimlerin bir sonucu olarak bu durumun bir de\u011ferlendirmesi yap\u0131lacakt\u0131r. Son olarak, geli\u015fmekte olan demokrasilerde darbelere dayan\u0131kl\u0131 politikalar form\u00fcle etmenin zorluklar\u0131 tan\u0131mlanacak ve daha geni\u015f kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmal\u0131 pratiklerle noktalanacakt\u0131r.<\/span><\/p>\n<\/div>

<\/div><\/div><\/div><\/div><\/div>

Darbecilerin Kanl\u0131 Saati<\/strong><\/span><\/p>\n

T\u00fcrk toplumu ve d\u00fcnya kamuoyu, 15 Temmuz 2016 gecesi ordu i\u00e7erisindeki \u00fcst d\u00fczey komutanlar ve hiziplerin \u00f6nc\u00fcl\u00fck etti\u011fi bir darbe giri\u015fiminin \u015fokunu ya\u015fad\u0131. D\u00f6k\u00fclen kan ve ger\u00e7ekle\u015fen y\u0131k\u0131m T\u00fcrkiye\u2019nin g\u00f6r\u00fcp ge\u00e7irdi\u011fi di\u011fer darbeler ve darbe giri\u015fimlerine g\u00f6re g\u00f6r\u00fclmemi\u015f boyuttayd\u0131. 250\u2019den fazla vatanda\u015f hayat\u0131n\u0131 kaybetti ve 1,500\u2019den fazla insan da yaraland\u0131.[1]<\/a> Darbeciler birka\u00e7 saat i\u00e7inde s\u00f6zde \u0130slam Devleti\u2019nin (\u0130D) ge\u00e7ti\u011fimiz iki y\u0131lda \u00f6ld\u00fcr\u00fcp yaralad\u0131\u011f\u0131ndan daha fazla (214 \u00f6l\u00fc ve 893 yaral\u0131) \u00f6l\u00fcm ve yaralanmaya sebep olmu\u015ftur.[2]<\/a> Bunun yan\u0131 s\u0131ra Meclis, Cumhurba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131 Saray\u0131 ve sivil hedefler, bedeli T\u00fcrk vatanda\u015flar\u0131n\u0131n vergileriyle \u00f6denen ve darbecilerin \u00e7ald\u0131\u011f\u0131 sava\u015f jetleri taraf\u0131ndan bombaland\u0131. Asl\u0131nda, T\u00fcrk demokrasisinin n\u00fcvesi ve sembolleri 1923 Ekim\u2019indeki Cumhuriyetin ilan\u0131ndan bu yana ilk kez bombard\u0131mana tutuldu. Ancak t\u00fcm zalimaneli\u011fine ve kararl\u0131l\u0131\u011f\u0131na ra\u011fmen darbe tam anlam\u0131yla bir ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131kt\u0131. Bu \u00e7al\u0131\u015fma, darbenin neden ba\u015far\u0131s\u0131z oldu\u011funu ve bundan sonra darbeleri \u00f6nlemek ve T\u00fcrkiye\u2019de demokrasinin korunmas\u0131 i\u00e7in nas\u0131l bir ders \u00e7\u0131kar\u0131labilece\u011fini anlamaya \u00e7al\u0131\u015fmaktad\u0131r.<\/p>\n

T\u00fcrkiye\u2019de Askeri Darbelerin Gidi\u015fat\u0131ndaki D\u00fc\u015f\u00fc\u015f<\/span><\/strong><\/p>\n

T\u00fcrkiye\u2019de darbe te\u015febb\u00fcslerinde ba\u015far\u0131 anlam\u0131nda bir d\u00fc\u015f\u00fc\u015f s\u00f6z konusudur ancak darbelerin niteli\u011fi ve niceli\u011fi anlam\u0131nda bir d\u00fc\u015f\u00fc\u015ften bahsedilemez. 1960\u2019tan bu yana T\u00fcrkiye neredeyse her on y\u0131lda bir ba\u015far\u0131l\u0131 darbeler ya da ciddi darbe giri\u015fimleri ya\u015fam\u0131\u015ft\u0131r: 1960, 1971, 1980, 1997, 2007 ve 2016.<\/p>\n

1960 May\u0131s\u2019\u0131nda, d\u00fc\u015f\u00fck r\u00fctbeli subaylar taraf\u0131ndan ba\u015flat\u0131lan askeri darbe; emir komuta zincirini k\u0131rm\u0131\u015f ve T\u00fcrkiye\u2019nin ilk demokrasi deneyimini Ba\u015fbakan Adnan Menderes\u2019in idam edilmesine yol a\u00e7an bir trajedi ile sonland\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. 1960 Cuntas\u0131yla 235 general, 3000\u2019den fazla subay, 500 h\u00e2kim ve 1400 \u00f6\u011fretim \u00fcyesi tasfiye edilmi\u015ftir.[3]<\/a> Bundan 11 y\u0131l sonra, 1971 y\u0131l\u0131n\u0131n Mart ay\u0131nda, \u00e7\u0131plak \u015fiddetten ziyade bir muht\u0131ra ile daha \u201cnazik\u201d bir darbe ger\u00e7ekle\u015fmi\u015ftir. Bu darbeyle Ba\u015fbakan S\u00fcleyman Demirel\u2019in g\u00f6revine, g\u00f6rev s\u00fcresi dolmadan \u00f6nce ve sosyal istikrars\u0131zl\u0131\u011f\u0131n sona erece\u011fi vaadiyle son verilmi\u015ftir. Verilen vaadin aksine darbe, mevcut durumu daha da k\u00f6t\u00fcle\u015ftirmi\u015ftir. Ancak bu durum ordunun siyasete gayri me\u015fru bir bi\u00e7imde m\u00fcdahalesini durdurmam\u0131\u015ft\u0131r. Dokuz y\u0131l sonra 1980 y\u0131l\u0131n\u0131n Eyl\u00fcl ay\u0131nda, Genelkurmay Ba\u015fkan\u0131 Ahmet Kenan Evren T\u00fcrkiye\u2019yi, sonras\u0131nda en kanl\u0131 sonuca s\u00fcr\u00fckleyecek olan bir darbe ger\u00e7ekle\u015ftirmi\u015ftir. 1980 cuntas\u0131 50 ki\u015fiyi idam etmi\u015f, 6.000\u2019den fazla siyasi tutukluya \u00f6m\u00fcr boyu tutukluluk cezas\u0131 vermi\u015f, 600.000\u2019den fazla insan\u0131n tutuklanmas\u0131na ve 1.6 milyondan fazla insan\u0131nsa fi\u015flenmesine neden olmu\u015ftur.[4]<\/a> Bu yolla ge\u00e7ici bir s\u00fcreli\u011fine bir \u201ccunta cumhuriyeti\u201d kurulmu\u015ftur. Bunun yan\u0131 s\u0131ra, Anayasa\u2019y\u0131 de\u011fi\u015ftirmek yoluyla ordunun siyasete m\u00fcdahalesi kurumsalla\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. 1982 Anayasas\u0131\u2019n\u0131n bu ilk versiyonu (y\u00fcr\u00fcrl\u00fc\u011fe girdi\u011finden bu yana \u00fczerinde 1987, 2007 ve 2010 da d\u00e2hil olmak \u00fczere \u00e7e\u015fitli d\u00f6nemlerde de\u011fi\u015fiklikler yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r) askerin a\u011f\u0131rl\u0131kl\u0131 oldu\u011fu Milli G\u00fcvenlik Kurulu\u2019na (MGK) i\u00e7 politika konular\u0131nda veto yetkisi vermi\u015ftir. MGK bu yetkilerini 1997 \u015eubat ay\u0131nda kullanm\u0131\u015ft\u0131r. 1971\u2019de oldu\u011fu gibi, 1997 darbesi de Ba\u015fbakan Necmettin Erbakan ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131ndaki koalisyon h\u00fck\u00fcmetinin g\u00f6revine g\u00f6rev s\u00fcresi dolmadan son veren bir muht\u0131ra ile ger\u00e7ekle\u015fmi\u015ftir. Hem sivil siyaset\u00e7iler hem de kamuoyu 1997 y\u0131l\u0131nda Cunta\u2019n\u0131n \u00fcltimatomunu kabul etmi\u015ftir. Bununla birlikte, bu d\u00fczenli aral\u0131klarla ger\u00e7ekle\u015fen darbe trendi 2002 y\u0131l\u0131 itibariyle bozulmaya ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. 2003 y\u0131l\u0131nda medyan\u0131n \u201cBalyoz\u201d olarak adland\u0131rd\u0131\u011f\u0131 darbe giri\u015fimi ba\u015far\u0131ya ula\u015famam\u0131\u015ft\u0131r. Daha sonra, \u00f6nce d\u00f6nemin kara, hava ve deniz kuvvetleri komutanlar\u0131 bu plan\u0131 hayata ge\u00e7irmekle yarg\u0131lanm\u0131\u015f ve 2012 Eyl\u00fcl ay\u0131nda mahk\u00fbm edilmi\u015f ancak haklar\u0131nda verilen h\u00fck\u00fcmler 2015 y\u0131l\u0131nda bozulmu\u015ftur. Daha a\u00e7\u0131k ve daha az tart\u0131\u015fmal\u0131 bir darbe giri\u015fimi 2007 Nisan ay\u0131nda Genelkurmay\u2019\u0131n internet sitesinde bir e-muht\u0131ra yay\u0131nlamas\u0131 ile ger\u00e7ekle\u015fmi\u015ftir. Bu giri\u015fim ak\u0131ll\u0131ca bir manevrayla \u00f6nlenmi\u015ftir. D\u00f6nemin ba\u015fbakan\u0131 Recep Tayyip Erdo\u011fan istifa etmek yerine erken se\u00e7im \u00e7a\u011fr\u0131s\u0131nda bulunmu\u015f ve b\u00f6ylece demokratik yetkisini yenilemi\u015f ve olas\u0131 bir darbenin bedelini b\u00fcy\u00fctm\u00fc\u015ft\u00fcr. Bu ad\u0131m i\u015fe yaram\u0131\u015f ve silahl\u0131 kuvvetlerin ter\u00f6r\u00fcn\u00fcn \u00e7a\u011fda\u015f bir ger\u00e7eklikten ziyade, yenilgiye u\u011frayarak tarihin karanl\u0131k sayfalar\u0131n\u0131n bir par\u00e7as\u0131 olmaya ba\u015flad\u0131\u011f\u0131n\u0131n bir g\u00f6stergesi olmu\u015ftur. T\u00fcrkiye de\u011fi\u015fmektedir \u015f\u00fcphesiz, ancak bu de\u011fi\u015fim ordu i\u00e7indeki bir grup ve sivil destek\u00e7ilerini[5]<\/a> 2016\u2019da darbe giri\u015fimini ger\u00e7ekle\u015ftirmekten vazge\u00e7irmemi\u015ftir.<\/p>\n

Farkl\u0131 Bir T\u00fcrkiye<\/strong><\/span><\/p>\n

T\u00fcrkiye\u2019de ne de\u011fi\u015fti ki tanklar\u0131 ve sava\u015f jetlerini kendi iradelerini dayatmak \u00fczere kullanan k\u0131demli askeri komutanlar\u0131n y\u00f6nlendirdi\u011fi karma\u015f\u0131k bir darbe giri\u015fimi engellendi? T\u00fcrkiye, yap\u0131sal ve ba\u011flamsal d\u00fczeyde 2005 y\u0131l\u0131ndan bu yana \u0130nsani Geli\u015fim Endeksi\u2019nde (\u0130GE) ilk \u00fc\u00e7e do\u011fru istikrarl\u0131 bir bi\u00e7imde y\u00fckselmektedir. \u0130GE, e\u011fitim (beceriyi temsilen), ki\u015fi ba\u015f\u0131na d\u00fc\u015fen gelir (sosyo-ekonomik d\u00fczeyi temsilen) ve ortalama ya\u015fam beklentisi (sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 temsilen) g\u00f6stergelerinden olu\u015fan bir karma istatistiktir. Buna ilaveten, Adalet ve Kalk\u0131nma Partisi (AK Parti) y\u00f6netiminin nezaretindeki T\u00fcrk ekonomisi sars\u0131c\u0131 bir oranla b\u00fcy\u00fcmektedir. 2010 y\u0131l\u0131ndaki uluslararas\u0131 ekonomik kriz s\u0131ras\u0131nda y\u00fczde 9,2, 2011 y\u0131l\u0131ndaki b\u00f6lgesel ayaklanmalar ve istikrars\u0131zl\u0131k zamanlar\u0131nda ise y\u00fczde 8,4 b\u00fcy\u00fcm\u00fc\u015ft\u00fcr.[6]<\/a> Tarihin de ayn\u0131 zamanda d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fcc\u00fc bir etkisi olmu\u015ftur. 1980 darbesi T\u00fcrk toplumunda ve siyasi s\u0131n\u0131flar\u0131nda derin yaralar b\u0131rakm\u0131\u015ft\u0131r. Bu yaralar toplumun bir cunta y\u00f6netimine kar\u015f\u0131 \u201cbir daha asla\u201d diyen meydan okumac\u0131 bir psikolojiye b\u00fcr\u00fcmesine yol a\u00e7m\u0131\u015f ve bu duygular 2016 y\u0131l\u0131nda direni\u015fe, vizyona ve olgunlu\u011fa d\u00f6n\u00fc\u015fm\u00fc\u015ft\u00fcr.<\/p>\n

T\u00fcrk siyasi s\u0131n\u0131f\u0131n\u0131n bu nitelikleri, 1970\u2019lerdeki G\u00fcney Amerika\u2019dan 2010\u2019lardaki G\u00fcneydo\u011fu Asya\u2019ya kadar de\u011fi\u015fik b\u00f6lgelerdeki emsallerine k\u0131yasla daha \u00fcst d\u00fczeydedir. Genel olarak, geli\u015fmekte olan demokrasilerin se\u00e7imlerde en \u00e7ok kaybedenleri se\u00e7imi kazanlara kar\u015f\u0131 f\u0131rsat kollayarak darbecilerin taraf\u0131n\u0131 tutanlard\u0131r; bu durum 1970\u2019lerin G\u00fcney Amerika darbelerinde, 1992\u2019de Cezayir\u2019de, 2013\u2019te M\u0131s\u0131r\u2019da, 2014\u2019te Tayland\u2019da ve di\u011fer yerlerde a\u00e7\u0131k bir \u015fekilde g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr.[7]<\/a> 2016\u2019da T\u00fcrkiye, bu modele kesinlikle bir istisna olu\u015fturmu\u015ftur. Dahas\u0131, burada liderli\u011fin niteli\u011fi \u00f6nemlidir. Erdo\u011fan ve Y\u0131ld\u0131r\u0131m\u2019\u0131n karizmas\u0131, dirayeti ve a\u00e7\u0131kl\u0131\u011f\u0131 devlet kurumlar\u0131na esin olmu\u015ftur. Devletin silahl\u0131 kurumlar\u0131 s\u00f6z konusu oldu\u011funda sert-g\u00fc\u00e7 dengesi kritik bir etkendir. T\u00fcrk ordusu, g\u00fcvenlik g\u00fc\u00e7leri ve istihbarat direkt\u00f6rl\u00fc\u011f\u00fc darbecilere kar\u015f\u0131 m\u00fccadelede ilk saatlerden itibaren etkili ara\u00e7lar olmu\u015ftur. Milli \u0130stihbarat Te\u015fkilat\u0131\u2019n\u0131n (M\u0130T) ola\u011fand\u0131\u015f\u0131 a\u00e7\u0131klamas\u0131nda \u201cSon kur\u015funa kadar m\u00fccadele edece\u011fiz,\u201d \u015feklinde bir ifade yer alm\u0131\u015ft\u0131r.[8]<\/a> Sadece g\u00fcvenlik g\u00fc\u00e7leri ve ordu kademelerinde de\u011fil ayn\u0131 zamanda genel n\u00fcfus i\u00e7erisinde de ge\u00e7mi\u015fteki ulusal direni\u015f g\u00fcnlerini an\u0131msatan duygulan\u0131mlar ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. Birinci Ordu Komutan\u0131 ve Ba\u015fbakan Y\u0131ld\u0131r\u0131m\u2019\u0131n \u201cGenelkurmay Ba\u015fkan\u0131 ka\u00e7\u0131r\u0131ld\u0131\u201d \u015feklindeki ilk a\u00e7\u0131klamalar\u0131 bir\u00e7ok askerin ya \u00e7ok az ya da hi\u00e7 direni\u015f g\u00f6stermeden teslim olmas\u0131n\u0131 sa\u011flam\u0131\u015ft\u0131r. A\u00e7\u0131klamalar ile askerlere, yap\u0131lan\u0131n askeri bir tatbikat ya da herhangi bir ter\u00f6rle m\u00fccadele operasyonu de\u011fil me\u015fru siyasi ve askeri y\u00f6netime kar\u015f\u0131 yasad\u0131\u015f\u0131 bir ayaklanma oldu\u011fu a\u00e7\u0131k bir \u015fekilde belirtilmi\u015ftir. Halk d\u00fczeyinde T\u00fcrklerin sivil direni\u015fi olduk\u00e7a etkileyiciydi. Belki de tarihte ilk kez, darbecilere kar\u015f\u0131 direnen sivil direni\u015f\u00e7iler sava\u015f u\u00e7aklar\u0131n\u0131n se\u00e7ilmi\u015f meclisi bombalamas\u0131n\u0131 \u00f6nlemek i\u00e7in pistleri sivil ara\u00e7larla bloke ettiler. Ayn\u0131 zamanda sivillerin darbeciler ate\u015f etti\u011finde ka\u00e7may\u0131p e\u011fildi\u011fi, ate\u015f durdu\u011funda ise aya\u011fa kalk\u0131p ilerledi\u011fi ve yeniden slogan atmaya ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 nadir g\u00f6r\u00fclen bir \u00f6rnekti. Sivillerin mukavemeti fevkalade idi. \u0130stanbul ve Ankara sokaklar\u0131ndaki h\u0131zl\u0131 mobilizasyonlar\u0131 kritik bir \u00f6nem arz etti. Bununla birlikte, Arjantin\u2019den Endonezya\u2019ya kadar farkl\u0131 kar\u015f\u0131-darbe derslerinin g\u00f6sterdi\u011fi \u00fczere, sokak mobilizasyonu hi\u00e7bir zaman tek ba\u015f\u0131na belirleyici bir fakt\u00f6r olmad\u0131. Sokak mobilizasyonu zorunludur ama yeterli de\u011fildir. Bu durumun son talihsiz kan\u0131t\u0131 M\u0131s\u0131r\u2019da g\u00f6zlenmi\u015ftir. M\u0131s\u0131r\u2019\u0131n modern tarihindeki en uzun s\u00fcreli ve en diren\u00e7li oturma eylemleri Temmuz 2013\u2019teki kanl\u0131 darbenin protesto edilmesi s\u0131ras\u0131nda ger\u00e7ekle\u015fmi\u015ftir. Ancak Rabia ve Nahda meydanlar\u0131ndaki kitlesel oturma eylemleri cuntan\u0131n \u00fclke y\u00f6netimini ele ge\u00e7irmesini ve M\u0131s\u0131r\u2019\u0131n modern tarihindeki en k\u00f6t\u00fc katliamlar\u0131 ger\u00e7ekle\u015ftirmesini engelleyememi\u015ftir.[9]<\/a><\/p>\n

Darbe Sonras\u0131 Siyasetin Zorluklar\u0131<\/span><\/strong><\/p>\n

2016 y\u0131l\u0131nda darbecilere kar\u015f\u0131 ba\u015far\u0131l\u0131 direni\u015f sadece T\u00fcrkiye\u2019yi zalim bir cunta ve olas\u0131 bir i\u00e7 sava\u015ftan kurtarmad\u0131, ayn\u0131 zamanda b\u00f6lgede daha fazla kaos olu\u015fmas\u0131n\u0131 da engelledi. B\u00f6lgedeki baz\u0131 geli\u015fmeler T\u00fcrkiye\u2019nin ne t\u00fcr senaryolardan yakay\u0131 kurtard\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6steriyor. \u00d6rne\u011fin 2013\u2019teki M\u0131s\u0131r darbesi, cunta y\u00f6netiminin ba\u015f\u0131bo\u015f yolsuzluktan toplu katliamlar i\u00e7eren bask\u0131lara bir dizi sonucunu sergilemektedir. 2014 y\u0131l\u0131n\u0131n May\u0131s ay\u0131nda Libya\u2019da ger\u00e7ekle\u015fen darbe bize, 1992\u2019de Cezayir\u2019de oldu\u011fu gibi, i\u00e7 sava\u015f senaryolar\u0131n\u0131 g\u00f6stermektedir.<\/p>\n

Ba\u015far\u0131s\u0131z darbe te\u015febb\u00fcslerinden sonra h\u00fck\u00fcmet politikalar\u0131 olduk\u00e7a zorlu olabilmektedir. T\u00fcrk h\u00fck\u00fcmeti hem darbe s\u0131ras\u0131nda \u00f6len ve yaralananlar i\u00e7in adaletin tecelli etmesi a\u00e7\u0131s\u0131ndan hem de gelecekte benzer \u201c\u00f6zenti\u201d darbecilere kar\u015f\u0131 cayd\u0131r\u0131c\u0131l\u0131k olu\u015fturmas\u0131 i\u00e7in darbecileri ve onlar\u0131n i\u015fbirlik\u00e7ilerini cezaland\u0131rmak yoluyla sert \u00f6nlemler almak durumundad\u0131r. Cayd\u0131r\u0131c\u0131l\u0131k boyutu geli\u015fmekte olan demokrasileri korumak i\u00e7in \u00f6zellikle gereklidir. Di\u011fer yandan, h\u00fck\u00fcmet \u00e7ok ileri gitmesi durumunda sadece korumaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 demokrasiyi kurban edebilece\u011fini de\u011fil ayn\u0131 zamanda askeri kurumlar i\u00e7erisinde d\u00fc\u015fmanca tepkiler ortaya \u00e7\u0131karabilece\u011finin de fark\u0131nda olmal\u0131d\u0131r. Bu y\u00fczden, ger\u00e7ek zorluk sosyal bar\u0131\u015f\u0131 ve ulusal birli\u011fi s\u00fcrd\u00fcr\u00fcrken adaleti tesis etmektir. Bunu ba\u015farmak ise k\u0131smen, di\u011fer \u00fc\u00e7 b\u00fcy\u00fck siyasi parti ile uzun s\u00fcreli isti\u015fareler ve mecliste darbelerin \u00f6nlenmesi ve g\u00fcvenlik konular\u0131ndaki politikalar\u0131n nitelikli \u00e7o\u011funluk sa\u011flanarak kabul edilmesi ile ger\u00e7ekle\u015febilir.<\/p>\n

Darbe sonras\u0131 ve darbe \u00f6nleme politikas\u0131 se\u00e7enekleri literat\u00fcrde iyi ara\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bu ba\u011flamda, ne yapmamak hususunda yararl\u0131 \u00f6ng\u00f6r\u00fcler i\u00e7in iki vaka tavsiye edilebilir: 1981 Ekim\u2019inde \u0130spanya ve 1987 Nisan\u2019\u0131nda Arjantin\u2019de ya\u015fananlar incelenebilir. Her iki \u00fclke bu d\u00f6nemlerde ba\u015far\u0131s\u0131z darbe giri\u015fimlerinden mustarip oldular. Her iki vakada da d\u00f6k\u00fclen kan, \u015fiddetin boyutu ve zalimli\u011fi ya da devlet kurumlar\u0131n\u0131n maruz kald\u0131\u011f\u0131 zarar a\u00e7\u0131s\u0131ndan Temmuz 2016 darbesi ile kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131lamaz. \u0130spanya\u2019daki te\u015febb\u00fcs demokrasiye ge\u00e7i\u015fi durdurmay\u0131 ve Frankocu askeri hizipleri yeniden g\u00fc\u00e7lendirmeyi ama\u00e7l\u0131yordu.[10]<\/a> T\u00fcrkiye\u2019de oldu\u011fu gibi demokrasiye kar\u015f\u0131 yap\u0131lan bir darbe idi. Darbe \u00e7\u00f6k\u00fc\u015f ya\u015famadan \u00f6nce, mucizevi bir \u015fekilde kan ak\u0131t\u0131lmadan, darbeciler meclis \u00fcyelerini ve kabineyi 18 saat boyunca rehin ald\u0131lar. Darbe; halk\u0131n \u00f6fkesi, Kral\u2019\u0131n darbecileri k\u0131nayan a\u00e7\u0131klamas\u0131, silahl\u0131 kuvvetlerin\/kurumlar\u0131n geri kalan\u0131n\u0131n harekete ge\u00e7irilememesi gibi bir dizi kombinasyon sonucu ba\u015far\u0131l\u0131 oldu. Nisan 1987 Arjantin Carapintada te\u015febb\u00fcs\u00fc ise \u00f6ncelikle ge\u00e7i\u015f d\u00f6nemi adaletine kar\u015f\u0131 silahl\u0131 bir isyand\u0131.[11]<\/a> Darbeye liderlik eden g\u00f6rece k\u0131demsiz iki subay, mahkemede, Arjantin\u2019in \u201cKirli Sava\u015f\u0131\u201d (1976-1983) s\u0131ras\u0131nda i\u015flenen su\u00e7larla y\u00fczle\u015fmeyi reddettiler. Darbe, yasal sonu\u00e7lar\u0131 olan baz\u0131 tavizler verilmesi ile engellenebildi. Sadece \u201c\u00fcstlerinden ald\u0131klar\u0131 emirleri yerine getirdikleri\u201d i\u00e7in \u201calbay\u201d r\u00fctbesinin alt\u0131ndaki subaylara yasal bir dokunulmazl\u0131k sa\u011flayan \u201c\u0130taat Mecburiyeti Kanunu\u201d (Law of Due Obedience) yay\u0131nland\u0131.[12]<\/a> Bu kanun, dokunulmazl\u0131k sa\u011flayan hukuki bir \u00e7er\u00e7eve idi ve do\u011fal olarak 2003 y\u0131l\u0131nda feshedildi. Her iki vaka ve di\u011ferleri adaletin kurban edilmesinin zorunlu olarak bar\u0131\u015f ya da istikrara neden olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermektedir. Her iki \u00fclkedeki darbe te\u015febb\u00fcs\u00fcn\u00fcn liderleri hafif cezalara \u00e7arpt\u0131r\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bunlardan baz\u0131lar\u0131, 1982\u2019de \u0130spanya\u2019da General Jaime Milans del Bosch ve 1988\u2019de Arjantin\u2019de Yarbay Aldo Rico\u2019da oldu\u011fu gibi, ba\u015fka darbeler ger\u00e7ekle\u015ftirmeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131lar. Rico\u2019nun takip\u00e7ileri 14 vatanda\u015f\u0131n \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc Aral\u0131k 1990\u2019daki son darbe te\u015febb\u00fcs\u00fcne kadar m\u00fccadeleye devam ettiler.<\/p>\n

Darbe sonras\u0131 politikalar\u0131n izledi\u011fi yol muhakkak \u00e7ok dikkatli y\u00fcr\u00fct\u00fclmelidir. Darbeyi \u00f6nleme politikalar\u0131 form\u00fcle edilirken g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde bulundurulan kritik fakt\u00f6rler \u015funlar\u0131 i\u00e7ermeli: ulusal birlik, siyasi s\u0131n\u0131flar aras\u0131nda oybirli\u011fi\/nitelikli \u00e7o\u011funluk, ordu i\u00e7indeki hizip\u00e7ilik, askerlerin ruh hali, T\u00fcrkiye\u2019deki silahl\u0131 kurumlar (g\u00fcvenlik g\u00fc\u00e7leri, istihbarat ve ordu) aras\u0131ndaki rekabet, harici demokratik m\u00fcttefikler ve b\u00f6lgesel rakip ve d\u00fc\u015fmanlar- hem devlet hem de devlet-d\u0131\u015f\u0131 silahl\u0131 akt\u00f6rler. Darbe \u00f6nleme politikalar\u0131n\u0131n etkisini \u00f6l\u00e7me hususunda baz\u0131 de\u011fi\u015fen fakt\u00f6rler b\u00fcy\u00fck \u00f6neme sahiptir. T\u00fcrk karar vericiler yukar\u0131da s\u00f6z\u00fc edilen t\u00fcm vakalarla kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda bir avantaja sahip durumda: T\u00fcrkiye Cumhuriyeti\u2019nin hemen hemen t\u00fcm bile\u015fenleri; ordu, polis, istihbarat, siyasi s\u0131n\u0131flar, medya ve vatanda\u015flar olmak \u00fczere 2016\u2019daki darbe te\u015febb\u00fcs\u00fcne ba\u015far\u0131l\u0131 bir \u015fekilde direndiler. Bu durum, darbecilerden yana tav\u0131r alan b\u00f6lgesel ve uluslararas\u0131 g\u00fc\u00e7leri ac\u0131 bir kedere soktu. Bu avantajl\u0131 pozisyon T\u00fcrk h\u00fck\u00fcmetine, demokrasinin ve ulusal birli\u011fin alt\u0131n\u0131 oyan riskleri i\u00e7ermeyen darbe \u00f6nleme politikalar\u0131n\u0131n form\u00fcle edilmesinde yard\u0131mc\u0131 olabilir.<\/p>\n

Referanslar<\/span><\/strong><\/p>\n

1<\/a>– \u201cDeath toll rises to 265 in failed Turkey coup: official.\u201d Reuters, 16 Temmuz 2016.<\/p>\n

http:\/\/www.reuters.com\/article\/us-turkey-security-casualties-idUSKCN0ZW132<\/a><\/p>\n

2<\/a>– Bu rakamlar yazar\u0131n 7 \u00fclkede I\u015e\u0130D taraf\u0131ndan ger\u00e7ekle\u015ftirilen sald\u0131r\u0131lar\u0131na ili\u015fkin verilerine dayanmaktad\u0131r. T\u00fcrkiye\u2019deki bilan\u00e7o, Mart 2014 (Uluk\u0131\u015fla-Adana otoban\u0131nda g\u00fcvenlik g\u00fc\u00e7lerine sald\u0131r\u0131) ve Haziran 2016 (\u0130stanbul Atat\u00fcrk Havaliman\u0131 sald\u0131r\u0131s\u0131) aras\u0131 d\u00f6nemi kapsamaktad\u0131r.<\/p>\n

3<\/a>– \u00d6rne\u011fin bkz.: T\u00fcrk\u00f6ne, M\u00fcmtazer. “27 May\u0131s’\u0131n hesab\u0131 (27 May Account)”. Zaman Gazetesi, 27 May\u0131s 2010; “Cunta, en b\u00fcy\u00fck tasfiyeyi yarg\u0131da ve orduda yapt\u0131 (The Junta and the Biggest Purge of the Judiciary and the Army.” Zaman Gazetesi, 31 May\u0131s 2010.<\/p>\n

4<\/a>– Birand, Mehmet. The Generals’ Coup in Turkey: An Inside Story of 12 Eyl\u00fcl 1980. London: Brassey’s, 1987.<\/p>\n

5<\/a>– Fetullah G\u00fclen ve hareketinin devlet kurumlar\u0131 i\u00e7erisindeki \u00fcyeleri sivil failler a\u00e7\u0131s\u0131ndan ba\u015f \u015f\u00fcpheliler. Hareketin resmi bir ad\u0131 yok ancak taraftarlar\u0131nca Hizmet, kamuoyunda Cemaat, g\u00fcvenlik g\u00fc\u00e7leri taraf\u0131ndan da \u201cParalel Yap\u0131lanma\u201d olarak adland\u0131r\u0131lmakta. Genelkurmay Ba\u015fkan\u0131 Hulusi Akar, darbecilerin i\u015f birli\u011fi teklifini reddetmesi \u00fczerine kendisine \u201cdini liderleri\u201d ile g\u00f6r\u00fc\u015fme teklifi yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirtmi\u015ftir. Bu \u201clider\u201d G\u00fclen olarak tespit edildi. Bkz. \u201cChief of Staff Akar Confirms in Testimony Putschists Wanted Him to Speak to G\u00fclen.\u201d Daily Sabah, 25 Temmuz 2016.<\/p>\n

http:\/\/www.dailysabah.com\/investigations\/2016\/07\/25\/chief-of-staff-akar-confirms-in-testimony-putschists-wanted-him-to-speak-to-gulen<\/a><\/p>\n

6<\/a>– Jarosiewicz, Aleksandra. \u201cTurkey’s economy: a story of success with an uncertain future.\u201d OSW Briefs, 6 Kas\u0131m 2011:<\/p>\n

http:\/\/www.osw.waw.pl\/en\/publikacje\/osw-commentary\/2013-11-06\/turkeys-economy-a-story-success-uncertain-future<\/a><\/p>\n

7<\/a>– Bkz: Ashour, Omar. \u201cFrom Collusion to Collision: Islamist-Military Relations Egypt.\u201d Brookings Papers, no. 14 (Mart 2014).<\/p>\n

http:\/\/www.brookings.edu\/research\/papers\/2015\/03\/05-islamist-military-relations-in-egypt-ashour<\/a><\/p>\n

8<\/a>– \u201cal-Jazeera: Bayan lil Mukhabarat al-Turkiya Yad\u2018u al-\u2018Anasr lil ishtibak wa \u2018adam al-Istislam (al-Jazeera: Statement from the Turkish Intelligence Calls on Its Elements to Fight Back and Not Surrender.\u201d Al-Safha, 16 Temmuz 2016.<\/p>\n

http:\/\/www.pagesaudi.com\/wo\/3292\/<\/a> .<\/p>\n

Bkz.:http:\/\/www.dailysabah.com\/politics\/2016\/07\/16\/turkish-national-intelligence-says-coup-attempt-has-been-repelled-as-turkish-nation-fights-back<\/a><\/p>\n

9<\/a>– Ashour, Omar. \u201cThe Rabaa Massacre: The Political Impact.\u201d Al-Jazeera English, 14 A\u011fustos 2015.<\/p>\n

http:\/\/www.aljazeera.com\/indepth\/opinion\/2015\/08\/rabaa-massacre-political-impact-150814105021205.html<\/a><\/p>\n

10<\/a>– Bkz. Serra, Narcis. The Military Transition: Democratic Reforms of the Armed Forces. Cambridge: Cambridge University Press, 2010.<\/p>\n

11<\/a>– Bkz: Norden, Deborah. Military Rebellion in Argentina: Between Coups and Consolidation. Nebraska: University of Nebraska Press, 1996.<\/p>\n

12<\/a>– A.g.e.<\/p>\n<\/div>

<\/div><\/div><\/div>
<\/div><\/div><\/div><\/div><\/div><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

T\u00fcrkiye, 15 Temmuz 2016 gecesi Cumhuriyet tarihindeki en kanl\u0131 darbe te\u015febb\u00fcs\u00fcne tan\u0131k oldu. T\u00fcrk demokrasinin \u00f6z\u00fc ve sembolleri ilk kez bombard\u0131mana tutuldu. Ancak t\u00fcm zalimaneli\u011fi ve kararl\u0131l\u0131\u011f\u0131na ra\u011fmen darbe tam bir ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131kt\u0131.<\/p>\n","protected":false},"author":26,"featured_media":9711,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_mo_disable_npp":"","ngg_post_thumbnail":0},"categories":[361],"tags":[],"asf_pub_issue":[10301],"asf_pub_region":[10321],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/research.sharqforum.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/9709"}],"collection":[{"href":"https:\/\/research.sharqforum.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/research.sharqforum.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/research.sharqforum.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/users\/26"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/research.sharqforum.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=9709"}],"version-history":[{"count":6,"href":"https:\/\/research.sharqforum.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/9709\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":18287,"href":"https:\/\/research.sharqforum.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/9709\/revisions\/18287"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/research.sharqforum.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/media\/9711"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/research.sharqforum.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=9709"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/research.sharqforum.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=9709"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/research.sharqforum.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=9709"},{"taxonomy":"asf_pub_issue","embeddable":true,"href":"https:\/\/research.sharqforum.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/asf_pub_issue?post=9709"},{"taxonomy":"asf_pub_region","embeddable":true,"href":"https:\/\/research.sharqforum.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/asf_pub_region?post=9709"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}